• YARIM ALTIN
    2.523,00
    % -1,07
  • AMERIKAN DOLARI
    13,5513
    % -0,96
  • € EURO
    15,1222
    % -0,94
  • £ POUND
    18,1617
    % -0,88
  • ¥ YUAN
    2,1267
    % -0,89
  • РУБ RUBLE
    0,1734
    % -1,13
  • BITCOIN/TL
    513942,220
    % 0,80
  • BIST 100
    %
  • İhtiyaç Kredisi
  • Konut Kredisi
  • Taşıt Kredisi
  • Kobi Kredisi

Kredi tutarı 500'den büyük olmalı

COVIDONOMİ: Korona günlerinde ekonomi yazmak

COVIDONOMİ: Korona günlerinde ekonomi yazmak

Dr. Ahmet YARIZ
ADMİB Idare Şurası Danışmanı

Geçtiğimiz yıl ahir Çin’in Wuhan kentinde ortaya çıkan COVID-19 salgını bütün yerkürede dehşet ve telaş sözlerinin yeteriz kaldığı bir tesir üretti. Küresel seviyede üretilen tesir COVID-19 salgını ile uğraşın bütün yerkürede ittifak halinde birebir ciddiyetle ve ihtimamla ele alınmasına neden oldu.

Topluluk bağları ve iktisat üzerinde ağır tahribatlara neden olan bu süreci; insanlar, işletmeler ve devletler için devir, içerik ve hareketler bakımından; Kısa Vade, Orta Vade ve Uzun Vade olmak üzere üç başlıkta kısaca ele almakta yarar vardır.

1) Kısa Vade: Bu aşama için vade 0-3 ay aralığında tanımlanmakta, kamu otoritesi tarafından birinci vakanın açıklandığı tarih ile salgının denetim altına alındığı, gerileme sürecine girdiği ve tekrarlanma riskinin bulunmadığı anonsu ile sona erdiği devri söz etmektedir. Bu mühlet içerisinde tüm aksilikler gerçekleşecek, kişisi ve ekonomik tüm aktiviteler taban seviyeye inecek, temel hedef can güvenliğini ve sıhhati korumak olacaktır. Bu periyodun kişisi, ekonomik, toplumsal, maddi, manevi vb. hasar almadan geçilmesi güç görünmekle birlikte asıl olan kalıcı hasar alınmamasıdır. Bugünkü konjonktüre nazaran kısa vadenin Haziran başlangıcı üzere sonuçlanabileceği öngörülmektedir.

2) Orta Vade: Bu aşama için vade kısa vadenin bitiminden itibaren 3-9 ay aralığında tanımlanmakta, ekonomik aktivitenin dip seviyesinden toparlanmaya başladığı ve istikrarlı artış trendine girdiğinin teyit edildiği süreci tabir etmektedir. Devrin başlangıcında ayrıntılı bir hasar tespit çalışması yapılacak akabinde tedavi, rehabilitasyon ve restorasyon faaliyetlerine yoğunlaşılacaktır. Devirde ekonomik hayatın büyük bir kısmındaki göstergeler istikrarlı bir artış trendinde olmasına karşın salgının başlangıcındaki seviyelere şimdi yaklaşılmamıştır. Sürecin 2021 birinci çeyreğine kadar sürebileceği öngörülmektedir.

3) Uzun Vade: Ekonomik ve içtimaî aktivitenin kalıcı artış trendini koruduğu ve COVID-19 öncesi seviyelere süratli bir formda yaklaştığı devri söz etmektedir. Bu devrin ne kadar süreceği küresel politik ve finansal konjonktür ile devletlerin kendi dinamiklerine nazaran farklılık gösterebilecektir. Devletimiz için bu mühletin ılımlı bir yaklaşımla 12 ay civarında olabileceği ve 2021 sonunu aşabileceği öngörülmektedir.

COVID-19 salgını müddetince devletler, öncelikle temel kişisi muhtaçlıkları ve kamu hizmetlerinin devamı için önlemler almış, akabinde ekonomik hayatın devamı, tedarik-üretim-dağıtım zincirinde kıymetli aksamalar yaşanmaması için çok sayıda tedbirleri içeren paketler açıklamıştır. Açıklanan tedbirler yüklü olarak bireylerin ve işletmelerin nakde (krediye) erişimini kolaylaştıran nakit yardımlar, vergi ertelemeleri ve bankacılık kesimine yönelik düzenlemeleri içermektedir. Bu tedbirler; iktisatta nakdî genişleme, krediye erişimi kolaylaştırma ve finansman maliyetlerini düşürmeyi hedeflemekte ve gelecek devirde kamuya oluşturabileceği mali yükleri göz gerisi etmektedir.

Yerküre iktisadına cephe veren devletler ve merkez bankaları dahil olmak üzere çok sayıda devlet bankaları bu kapsamda değerli adımlar atmaya başlamıştır. Yerküre iktisadı için belirleyici ve öncü bir güç olan FED nakdî genişleme için süratli ve tesirli bir adım atarak adeta para seli oluşturmuş ve bilançosunu kısa hengamda 4 trilyon dolardan 10 trilyon dolara büyüteceğini ilan etmiştir. Nakdî genişleme ve öteki adımlar devletlerin öncelikle borçlanma orantıları ve bütçe istikrarları üzerinde kısa periyotta negatif tarafta tesirler üretecektir.

Bu gelişmelerin memleketimiz iktisadına tesirlerini başlangıç olarak; 1) Kamu Borç Yüküne Tesirleri ve 2) Bütçe Açığına Tesirleri olmak üzere iki başlıkta incelemekte yarar vardır.

1) Kamu Borç Yüküne Tesirleri

Tablo 1’de taraf alan donelere nazaran 2019 sonu itibariyle kamunun 1.442 milyar TL brüt borç stokunun yüzde 58’i iç borç ve yüzde 42’ si ise dış borç stokundan oluşmaktadır.

2019 donelerine nazaran kamu brüt borç stoku/GSYH nispeti yüzde 34 seviyesindedir. Bu orantı bir çok gelişmiş memleket ve devletimiz ile birebir kategoride nokta alan memleketlerden hayli düzgün durumdadır.

2)Bütçe Istikrarına Tesirleri

Tablo 2’de merkezi idare bütçe olguları karşılaştırmalı mahal almaktadır. 2019 yılı bütçesinde 876 Milyar TL gelire karşılık sarfiyat 961Milyar TL ve bütçe istikrarı 81 Milyar TL açık olarak bütçelenmiş lakin gerçekleşen açık meblağı ise 123,7 Milyar TL’ye ulaşmıştır. 2020 Yılında ise bütçe geliri 957 Milyar TL, bütçe masrafı 1.1 Trilyon TL ve bütçe açığı ise 139 Milyar TL olarak hedeflenmiştir. 2020 Mart donelerine nazaran Ocak-Mart devrinde bütçe geliri 256 Milyar TL, bütçe masrafı 285 Milyar TL ve bütçe açığı ise 29,5 Milyar TL olarak gerçekleşmiştir. Birinci üç aydaki bütçe açığındaki süratli artışın temel nedeni Mart ayı bütçe performansındaki kıymetli zayıflamadır.

Grafik 2’ye nazaran memleketimizde ekonomik durgunluk periyotlarında artan ama daha sonraki periyotlarda azalan bir bütçe açığı görülmektedir. 2001 yılında % -14,5’e kadar yükselen Bütçe Dengesi/ GSYH orantısı yıllar itibariyle % -0,6 ile % -5,8 arasında dalgalanmış, 2019 yılı % – 2,9 ile tamamlanmış ve 2020 yılı bütçesinde de tıpkı orantı hedeflenmiştir. Iktisadın durgunluk periyotlarını takip eden yıllarda artan Bütçe Açığı/GSYH orantısı ekonomik canlanmaya bağlı ola
rak vergi gelirlerinin artması ve sarfiyatların olağana dönmesiyle birlikte azalışa geçmektedir.

COVID-19 salgınının bireyler, işletmeler, kurumlar ve iktisat üzerinde oluşabilecek olumsuz tesirlerini taban seviyede tutabilmek hedefiyle kredi kolaylığı, vergi öteleme, nakdi destek vb. çok sayıda tedbir ve düzenlemeleri içeren ekonomik paketler açıklandı ve açıklanmaya devam etmektedir. Aktüel meblağı 200 milyar TL’ye yaklaşan paketler, zincirleme tesirleri dikkate alındığında daha yüksek meblağda kümülatif bir tesir oluşturabilecektir. Daha sonrasında ek edilebilecekler ile birlikte yekunu 500 milyar TL’ye ulaşabilecek paketlerin iktisada ve kısa periyotta kamu borç stokuna ve bütçeye tesirlerini biraz daha somutlaştırarak tahlil edelim. Metinde telaffuz edilen 500 milyar TL tarafımızdan varsayımsal olarak belirlenmiş olup 2020 GSYH’sinin yüzde 10’u civarında bir orantıya tekabül etmektedir. Öncelikle 500 milyar TL fiyatındaki COVID-19 ekonomik paketinin finansmanı için;

1) Şahsi Tertip Tahvil İhracı: Kaynağın kişisel tertip tahvil ihraç ederek TCMB aracılığı ile bankacılık sistemine kaynak aktarması. Bu teknikte TCMB şahsi tertip tahvilleri satın almak için bilançosunu büyütecek, oluşan kaynağı bankacılık sistemine aktaracak ve iktisadın muhtaçlığı olan likidite sağlanmış olacaktır.

2) Merkez Bankasının Para Basması: 2001 Yılında terk edilen bu tekniğin seçilmesi halinde TCMB yalın sözle karşılıksız para basacak ve Kaynağın nakit gereksinimini direkt sağlamış olacaktır.

3) Karma Usul: Bir numara ve 2. seçenekte açıklanan metotların birlikte kullanılmasıdır. Metnimizin bu kısmında birinci prosedür olan kişisel tertip tahvil ihracı sisteminin kamu borç stoku ve bütçe açığına tesirleri ele alınmaktadır.

Açıklanacaklar ile birlikte 500 milyar TL’ye ulaşan ekonomik destek paketinin tamamının 2020 yılında kullanılması halinde kamu borç stoku 500 milyar TL artış ile 2 trilyon TL’ye ulaşacaktır.

500 milyar TL finansmanın hangi nispette yurt içi ve yurt dışı kaynaklardan sağlanabileceği değerli olmakla birlikte bugünkü kurlar ile 80 milyar USD civarında bir büyüklüğe ulaşan kaynağın kısa vadeli konjonktürde yüklü olarak yurt içinden temin edilmesi imkan dahilinde görülmektedir. Yenide yüzde 12 civarındaki Hazine’nin borçlanma maliyetlerinin gelecek devirlerde tıpkı seviyede kalabileceği öngörülmektedir. Bu durumda; finansman meblağının 500 milyar TL ve finansman maliyetinin ise yüzde 12 olduğu COVID-19 paketinin kamu finansmanına ve bütçe istikrarına maliyetleri aşağıdaki biçimde oluşacaktır:

•Kamu Brüt Borç Stoku 1.5 trilyon TL’den 2 trilyon TL’ye ve Kamu Brüt Borç Stoku/GSYH yüzde 34 orantısından 2020 ahir yüzde 42 civarında bir nispete yükselecektir. Süratli artan bu nispet dahi gelişmiş devletler ve tıpkı ekonomik öbekteki devletlerin COVID-19 öncesindeki nispetlerine nazaran çok daha düşük bir seviyededir. Kaldı ki COVID-19 ile tüm memleketlerin mali genişleme, borçluluk nispetlerinde ve bütçe açıklarında de artışlar yaşanacaktır.

•Artan borç stokunun getireceği ek finansman yükü ise yüzde 12 finansman maliyetinden yllık 60 milyar TL civarında olacaktır. Yıllık hesaplanan bu meblağın 2020 bütçesine ek yükü ise yılın kalan devri ve destek paketinin kademeli devreye alınacağı dikkate alındığında daha düşük seviyede kalabilecektir.

Yalın bir yaklaşımla ele alınan COVID-19 iktisat paketlerinin yukarıda verilen hudutlar içinde kamu iktisadına yükleri devletimiz için tedirgin edici bir seviyede olmayacaktır. Öte yandan 1980 er darbesinden bu yana geçen kırk yılda memleketimiz neredeyse her yıla bir bunalım sığacak kadar ekonomik ve politik çok sayıda buhrana maruz kalmıştır. Yaşanan bu bunalımlar; bireyler, küçük esnaf, kobiler, büyük işletmeler, finans kuruluşları, sivil topluluk örgütleri ve kamu idaresi nezdinde değerli bir tecrübe edinilmesini sağlamıştır. Yaşanan her bunalımdan farklı tecrübeler kazanılırken, bireylerin, işletmelerin, kurumların ve kamu idaresinin dayanıklılığı artmıştır. Buhranlardan elde edilen kazanımların yanında toplumsal genlerimizde var olan değişikliklere çabuk entegrasyon sağlama, azalan gelirimize nazaran hayat seviyesini ayarlama, sahip olduklarımızı paylaşma ve toplumsal yardımlaşma özelliklerimiz bu sürecin daha çabuk ve daha az hasarla atlatılmasına değerli ekler sağlayacaktır. Bu tarafımızla ABD ve Avrupa başta olmak üzere iktisadı daha gelişmiş memleketlere nazaran daha avantajlı, güçlü ve şanslı olduğumuz tabir edilebilir. 2. Yerküre Savaşının sona erdiği tarihten itibaren geçen yaklaşık yetmiş yılda bahsedilen memleketlerin hiç birinde ülkemizdekilere emsal buhranlar yaşanmadığı üzere bu toplulukların bulundukları ekonomik seviyenin altına düşme ve yüzleşilebilecek göreli yoksulluğa karşı nasıl bir reaksiyon verebilecekleri bir diğer sözle dayanaklılıkları da öngörülememektedir.

Bahsedilen bu ögeler dikkate alındığında, bu memleketlere nazaran bunalımı daha az hasarla atlatabilecek, buhrandan daha çabuk çıkabilecek ve daha güçlü bir halde yolumuza devam edebileceğiz.

Lakin COVID-19 sonrası için kısa devirde, 2020 yılı ile hudutlu olmak kaydıyla iktisat tarafında ödemeler istikrarı ve dış kaynak temini açısından süreksiz bir zorluk devri yaşanabilecektir. Süratli bir halde gerileyen güç fiyatları, ödemeler istikrarı için kıymeti bir ek sağlayacak olsa da daralan yerküre ticaret hacminin ihracat pazarlarında oluşturabileceği talep gerilemesi, petrol ihracatçısı devletlerin gelirlerindeki düşüşlere bağlı olarak harcamaları kısması ve net döviz girdisi açısından kıymetli bir dal olan turizmin 2020 yılında sağlayabileceği eklerin öngörülememesi yılın kalan periyodu için ödemeler istikrarının daha dikkatle izlenmesini gerektirmektedir. COVID-19 sonrası sürecin 2021 başından itibaren olağanlaşmaya başlaması ile gerek turizm dalında yaşanabilecek olumlu gelişmeler ve gerekse devletimize milletlerarası finansal piyasalardan fon akımlarının artması ile ödemeler istikrarında daha olumlu bir süreç oluşabilecektir.

İçinden geçtiğimiz COVID-19 konjonktürü memleketimizi kısa vadede yoracak olsa da yukarıda bahsedilen hususlar ile birlikte memleketimizin genç nüfusu, iç talep potansiyeli ve vesair dinamikleri birlikte düşünüldüğünde uzun vade de memleketimiz için daha kıymetli fırsatlar içerdiğini düşünmekteyiz.