• YARIM ALTIN
    1.618,00
    % 0,06
  • %
  • %
  • %
  • %
  • %
  • BITCOIN/TL
    338430,503
    % -0,54
  • BIST 100
    1.391,56
    % 2,26
  • İhtiyaç Kredisi
  • Konut Kredisi
  • Taşıt Kredisi
  • Kobi Kredisi

Kredi tutarı 500'den büyük olmalı

Mükemmel fırtına: Gelişmekte olan ülkelerde COVID-19

Mükemmel fırtına: Gelişmekte olan ülkelerde COVID-19

Gelişmekte olan ekonomiler, azalan ihracatları, ve sıkılaşan milletlerarası kredi koşulları ortamında COVID-19 salgını ile uğraş etmek durumunda. Vox’tan çevirisini yaptığımız bu makale, gelişmekte olan memleketlerin pandemi tarafından daha sert vurulacağını savunuyor zira uğraş etmek için devreye sokulan birçok siyaset tedbiri daha az tesirli olacak. Değerli bir nedeni, hükümetlerinin COVID-19 şokunu düzeltmek için borç vermekte zorlanmaları, zira bugün yapılan mali genişleme için gelecekteki vergi gelirlerine güvenilebileceği konusunda ikna etmeleri daha çetin. Bu göz önüne alındığında, ekonomistlerin ve epidemiyologların, gelişmekte olan devletler için tasarlanmış COVID-19’a koordineli sıhhat ve iktisat siyaseti cevapları üzerinde birlikte çalışması hayati kıymet taşımakta.

Salgının denetim altına alınması için, iktisadi faaliyette gereken tecrit tatbikleri bu ekonomilere gelişmiş devletlere nazaran daha çokça yük oluşturmakta.

Toplumsal aralık siyasetlerinin kıymetli ekonomik maliyetleri var elbette. Örneğin, iktisadın yarısı kapasitesinin yarısında çalışıyorsa, üretim kaybını %25 olarak hesaplamak mümkün. İşgücü arzı üzerindeki kısıtlamalar, çalışılan aktif saatleri %30 azaltırsa, çıktı üzerindeki etki% 20 seviyesinde kalır. ABD olguları 8-14 Mart haftası ile 29 Mart-4 Nisan haftası arasında, istihdam orantısının %72,7’den %60,7’ye düştüğünü, 24 milyon işin kaybedildiğini ve işsizlik orantısının %4,5’ten %20,2’ye arttığını ortaya koyuyor. Çalışma çağındaki yetişkin başına çalışılan saat %25 azaldı, bu düşüşün yarısı daha düşük istihdam yanına çalışan başına azalan saatlerden kaynaklanıyor. 2017-2018 yıllarında %10 olan konuttan çalışma saatlerinin %60’a çıktığını görüyoruz. IMF’den gelen son olgular de, birçok gelişmiş memleketin 2020’nin birinci yarısında istihdam ve GSYİH’da önemli daralmalar beklediğini gösteriyor.

Bir perspektife oturtabilmek kıymetli.

ABD’de 1948’den bu yana en yüksek işsizlik orantısı 1982’deki %10,8 ve şimdiye kadar kaydedilen en yüksek kıymet 1933’te %24,9 idi. Optimist bir varsayımla, bir tek çeyrekte üretimin %20 düştüğünü ve sonra üretimin öteki çeyreklerde olağana döndüğünü düşünelim. Bu senaryo, 2020 için yıllık %-5’lik ortalama büyüme nispeti verir. Bu türlü bir düşüş, 2. Yerküre Savaşı’ndan bu yana ABD GSYİH’sındaki en büyük düşüşün iki katı büyüklüğünde. Şayet bir evvelki çeyreğe nazaran % 20-25 nispetinde düşüş bir çeyrekten ziyade devam ederse, Büyük Buhran nispetinde global bir durgunlukla karşı zıdda kalacağız demektir. 1929’dakirizde GSYİH’nın %26,7 nispetinde düşmesi üç yıl sürdü. Bugün bu büyüklükte bir üretim daralmasını tek çeyrekte yaşıyoruz.

Toplumsal uzaklık ve vesair kısıtlama siyasetlerinin sürekliliği ve müddetleri hakkındaki belirsizliğin, birinci ekonomik daralmayı artıran ve toparlanmayı yavaşlatabilecek dolaylı tesirleri var:

• Tedarik zincirlerinin yine şekillendirilmesi ve yeni çalışma modellerini oluşturma, meskenden çalışma ve daha az ölçekte çalışma verimliliği düşürür.
• Artan işsizlik yavaş düzgünleşme mealine gelir. Evvelki durgunluklardan biliyoruz ki, işsizlikteki ani yükselişlerden sonra, düzgünleşme devrinde emekçiler ve boş durumlar arasında eşleştirme yavaş bir süreçtir.
• Çok az işletme kapitali ve sonlu kredi limitine sahip birçok firmanın, münhasıran seyahat ve parti üzere temas ağır sanayilerde bölümden çıkması olasıdır. Bu işletmelerin tekrar işe döndürülmesi uzun ve maliyetli bir süreç olabilir.
• Hanehalkı ve gelir şokları yaşayan işletmeler borçlarını noktasına getirmekte sorun yaşayarak borçlu oldukları bankaların kapitalini azaltabildiğinden, finansal istikrar tehdit altındadır.
• Yatırımın düşmesi olasıdır, istikrarlı bir gelire sahip acenteler (pandemi müddetine ait belirsizlik nedeniyle) ihtiyati tasarruflarını artıracak ve devam eden faaliyetlerde mal talebi, kapanan işletmelerin tamamlayıcısı malları ise, yeniden düşebilir.

Gelişmiş ekonomileri önemli biçimde yavaşlatacak tüm bu faktörler, gelişmekte olan piyasalarda da, velev bazen daha güçlü bir halde devrede olacak. Ayrıyeten, aşağıda göstereceğimiz üzere, gelişmiş iktisatların durgunlukla uğraş etmek ve ekonomik maliyetlerini düşürmek için kullanacağı tipik araçlar, gelişmekte olan birçok devlette çok daha az tesirli.

Gelişmekte olan memleketlerde, işgücünün büyük bir kısmı çok küçük firmalarda istihdam edilmektedir ve emekçiler nispeten düşük bir eğitim seviyesine sahip. Gelişmekte olan memleketlerin bu özellikleri, içtimaî aralığın yarattığı direkt maliyeti artırmakta, zira “evden” yapılabilecek işlerin hakkı çok daha küçük.

Hal 1 Konuttan yapılabilecek işlern üleşi; kişi başına GSMH (PPP)’ye nazaran

Kaynak: Dingel and Neiman (2020).

Yukarıdaki dolaylı tesirlerin birçok, kimi firmaların ve hanehalklarının sabit maliyetlerle karşı zıdda kalırken daha az yahut hiç geliri olmadığı için ortaya çıkar. Firmalar hâlâ istihdam ettikleri emek ve varlık maliyetini karşılamak ve hane halkı kira, besin, sıhhat sigortası vb. ödemek durumunda. Hükümetler ise gelir kayıpları yanında artan harcama ve aktarım talebi ile karşı zıdda.

Harika sigortalı bir iktisatta bu olmazdı. Gelir yaratanlar, kaynaklarını muvakkat olarak kullanmayanlara aktarır. Her ünitenin tüketimi kendine mahsus gelir şoklarından bağımsız olarak yekun tüketim ile hareket eder.

Saf ki, bilhassa pandemi riskine karşı kusursuz bir sigorta yok. Binaenaleyh bu risk paylaşımını kısmen elde etmenin bir yolu, getiri orantısının artması. Böylelikle geliri olan üniteler daha az tüketmek ve gelir kaybedenlere para aktarmak için teşvik olurlar. Lakin bunun da iki nedenden ötürü gerçekleşmesi muhtemel değil. Borçluların bu borçları geri ödemeye istekli ve becerisi sahibi olacakları müphem. Gelecekteki gelirlerinden emin olmayan potansiyel borç verenler bu nedenle likit kalmayı tercih edebilirler. Mali yere sahip hükümetler, bu sorunu çözmek için gelecekteki vergi yeteneklerinin güvenilirliğini kullanmakta: örneğin toplumsal uzaklığının tesirini hafifletmek için ABD, Danimarka, Peru ve Şili, GSYİH’larının %10’undan ziyadesi ölçeğinde mali paketleri açıkladı. Bu programlar esasta gelecekteki vergi mükelleflerinden gelir kaybedenlere kaynak aktarmakta. Merkez bankaları ise ihtiyati tasarrufların talep ettiği likiditeyi sağlamakta.

Gelişmekte olan birçok memlekette, COVID-19 şokunu yumuşatmak için dış borçlanma mümkün değil. Büyük ölçüde, bunun nedeni, bugün mali genişleme için kullandıkları gelecekteki vergi gelirlerini sağlam bir biçimde taahhüt edemiyor oluşları. Kişi başına gelir ile vergi kabiliyeti arasındaki negatif korelasyon (Şekil 2) fakir devletlerin neden finansal piyasalara daha az erişebildiğini açıklayabilir.

Biçim 2 Hibeler ve kişi başına gelir hariç devlet gelirleri

Kaynak: World Development Indicators, The World Bank.

Portföy akışlarına ait doneler tam da bu hipotezi destekliyor. 24 Şubat ve 30 Mart tarihleri arasında ABD’deki kurumsal ve perakende para fonları, varlıklarını %19 artırdı. Form 3 bu inançlı limana kaçışın gelişmekte olan devletlerden nasıl ani bir fon çıkışı yarattığını net göstermekte. Gelişmekte olan ekonomilerden portföy çıkışlarının suratı ve büyüklüğü, laf konusu hükümetlerin ve şirketlerin COVID-19 nedeniyle süreksiz gelir düşüşlerini finanse etmek için borç bulmakta çok zorlanacaklarını da anlatıyor tıpkı devirde. Latin Amerika’daki seçili hükümetler için artan kredi marjları tıpkı hikaye.

IMF ve Yerküre Bankası, gelişmekte olan iktisatların COVID-19 ile başa çıkmalarına yardımcı olmak için müştereken 1.160 milyar dolar kelamı verdi. Bu, düşük ve orta gelirli memleketlerin yekun GSYİH’sının %4’üne karşılık gelen şaşırtıcı bir sayı. Fakat, gelişmekte olan devletlerdeki vergilerin gelirle orantılı olduğu varsayıldığında, bu bedelli yardım, durgunluk nedeniyle beklenen vergi gelir kaybından daha düşük.

Form 3 Gelişmekte olan devletlere portföy akımları

Gelişmekte olan ekonomiler ilave zorluklarla karşı zıdda. Emtia ihracatçıları ihracat fiyatlarında sert bir düşüşle gelir kaybı yaşıyor. Bloomberg’in emtia fiyatları endeksi, çoğunlukla petrol fiyatlarının tesiriyle Çin’deki pandemi patlak verdiğinden bu yana %20 düştü. Varlıklı ve yoksul birçok devlet için turizm gelirlerinin ihracata nispeti %20’nin üzerinde. (Şekil 4) Çevre ara ve memleketler arası seyahat üzerindeki kısıtlamalar birkaç çeyrek için devam edeceğinden, bu devletler ithalatı azaltmak yahut gayrı yabancı para kaynakları bulmak zorunda kalacaklar.

Hal 4 Kişi başına gelir ve turizm

Az gelişmiş memleketlerdeki siyaset yapıcılar çok çetin bir siyaset ikilemi ile karşı zıdda. Topluluklarını zayıf sıhhat altyapısı ile salgından korumak zorundalar. Birebir devirde, büyük olumsuz global şokların vurduğu ekonomilerde uzamış toplumsal aralık siyasetleri yıkıcı olabilir zira içtimaî uzaklığın maliyetini hafifleten toplumsal sigorta poliçelerini finanse etmekte zorlanacaklar. Salgını denetim altına almaya karar veren bir siyaset yapıcı, güruh bağışıklığı aşı yoluyla, muhtemelen bir buçuk yıl yahut bir buçuk yıl içinde sağlanana kadar toplumsal ara siyasetlerinin kalıcı olacağını düşünerek hesap yapmalı.

Bir topluluk COVID-19 ile bağlantılı ölümlerden kaçınmak için ne kadar tüketimden vazgeçmeli? Ekonomistler bu soruyu cevaplamak için çerçeveler geliştirdiler. Jones ve diğ. (2020), ölme mümkünlüğünün artması nedeniyle vazgeçilen tüketimle mevcut tüketimin yararı arasındaki dengeyi hesaplamakta. ABD parametreleriyle ilgili temel kestirimleri, salgının müdahale olmadan yayılmasına müsaade vermenin maliyetinin, bir yıllık tüketimin yaklaşık %25’i olduğu. Daha az gelişmiş bir memlekette bir yıllık tecridin maliyeti muhtemelen daha yüksektir.

Nüfusun daha küçük bir alt kümesini izole eden maksatlı çevre aralıklı siyasetler, pandemiyi içermenin ekonomik maliyetini hafifletebilir. Sıklıkla önerilen maksatlı müdahale stratejilerinden biri, sırf bulaşıcı olan kimseleri izole etmek. Bu tercihin ise verimli bürokrasiler, yüksek kaliteli sıhhat altyapısı ve geniş mali yere sahip ileri devletlerde bile güçlükle olduğu kanıtlanmış durumda. Savunulan bir başka siyaset, yaşlı kişiler üzere daha çokça risk altındaki bireylerin hedeflenen izolasyonu. Bu strateji, daha genç bir nüfusa sahip gelişmekte olan piyasa ekonomilerini ilgilendirebilir, fakat birden ziyade neslin kapsamlı bir formda birlikte yaşadığı bir ortamda uygulanması güçlükle olabilir.

Sonuç

Özetle, COVID-19 salgını son 100 yılda gelişmiş ve gelişmekte olan iktisatların karşılaştığı en büyük makroekonomik şok olma potansiyeline sahip. Bu şok, münhasıran tecrite maruz kalan nüfusun belli kısımlarını daha ağır vuracak. Birçok gelişmiş iktisat, kaynaklarını inançlı ortamlarda çalışanlardan en riskli çalışanlara aktararak ekonomik şokun tesirini azaltabilecek. Bununla birlikte, bu çeşit siyasetlerin gelişmekte olan devletlerde mevcut olması muhtemel değil, bu da sıhhat ve refah arasındaki siyaset yapıcıların tercihlerini daha da besbelli hale getirmekte.

Bu göz önüne alındığında, ekonomistlerin ve epidemiyologların, gelişmekte olan devletler için iyi olan COVID-19’a yönelik koordineli sıhhat ve siyaset reaksiyonları tasarlamak için birlikte çalışması hayati kıymet taşımakta.

Vox CEPR Policy Portal- Constantino Hevia, Pablo Andrés Neumeyer