Prof. Dr. Seyfettin Gürsel: İşsizlik tusunami boyutlarında

Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi (BETAM) Yöneticisi Prof. Dr. Seyfettin Gürsel, Türkiye iktisadında yüzde …

0 0

Bahçeşehir Üniversitesi Ekonomik ve Toplumsal Araştırmalar Merkezi (BETAM) Yöneticisi Prof. Dr. Seyfettin Gürsel, Türkiye iktisadında yüzde sıfır büyüme olsa bile bunun gereğince vahim olduğunu zira memleketin korona şokuna yüksek işsizlikte yakalandığını söyledi. Gürsel, “İşsizliğin ulaşacağı boyut ve devasa gelir kayıpları ülkeyi toplumsal bir çöküntünün eşiğine getirmek üzere. Devlet bu çöküntüyü göğüsleyebilecek ölçüde mali kaynağa sahip değil” dedi.

TÜİK’in klasik işsizlik hesaplamasının bu periyotta işsizlik datalarını akıllıca yansıtıp yansıtmayacağıyla ilgili Gürsel, Bu hususta kaygılarım var. İşgücü istatistikleri hane anketleriyle oluşturuluyor. Korona salgınını ortamında TÜİK anketörleri kapı kapı dolaşıp yüz yüze nasıl anket yapacaklar, bu anketler nasıl geçiyor? TÜİK bu mevzuda kamuoyunu bilgilendirmeli” sözünü kullandı. Yoksuluğun artacağını genç işsizliğin yüzde 40’ı bulacağını vurgulayan  Prof. Dr. Seyfettin Gürsel ile koronavirüsün işsizliğe tesirlerini konuştuk.

TUSUNAMİ BOYUTLARINDA

– 3 ay işten çıkarmayı yasaklayan yasa TBMM’de kabul edildi. Cumhurbaşkanı kararıyla 6 ay uzatılabilecek. Maddede gayrı düzenlemeler de var. Bu maddeyi nasıl değerlendiriyorsunuz? İşsizlikte nasıl bir tablo görüyorsunuz? İşsizlik nereye varacak? İşten çıkarma yasağı ne kadar yararlı olacak?

Bu maddede taraf alan yeni kurallarla çok farklı yerlerde farklı gayeler güdülüyor. Olumlu olanlar da var ne amaçlandığı müphem kaygı verici olanlar da var. Tusunami boyutlarındaki işsizlik tehdidine odaklanmadan evvel kanunla ilgili kısa bir kıymetlendirme yapabiliriz. İşten çıkarma yasağı-Ücretsiz müsaade düzenlemesi dışında kabul edilen yeni kurallar 5 noktada toplanabilir.

1) Kısa çalışma ödeneğinde idari prosedürlerin by pass edilmesi. Ödenek müracaatları çabucak sürece konulacak. İşletmenin ve çalışanların durumuna ait verilen haberlerde yanlışlıklar var mı yok mu sonra bakılacak. Bu mekanında bir düzenleme zira ödenek kuyruğunun uzunluğu düşünülürse, müracaat kabul edilene kadar iş işten geçmiş olacaktı.

2) Kaynak taşınmazlarından alınan kiralar, birtakım koşullarda krediler cezasız, nemasız 3 ay, Cumhurbaşkanı müsait görürse 6 ay daha erteleniyor. Belediyelere de kira, su faturası üzere alacaklarını erteleme salahiyeti veriliyor. Bu düzenleme de hiç yoktan yeterlidir.

3) Varlık şirketleri 2019 yılı net karlarının en ziyade yüzde 25’ini temettü olarak dağıtabilecekler. Türk işi kapitalizmin özgünlüğünü söz eden güzle bir deyiş vardır: “Bizde patronlar varlıklı firmalar yoksuldur” denir. Salgının yaratığı şokun altında kalacak firmalarda sermayedarların evvel geçen yılın karlarını cebe indirip sonra bu firmaları iflasa terk etmeleri önlenmek isteniyor diye anlıyorum. Derde ne kadar deva olur bilinmez lakin bu da hiç yoktan yeterlidir.

4) “Fahiş fiyat artışı” yasaklanıyor. “Haksız Fiyat Kıymetlendirme Kurulu” ismi altında Ticaret Bakanlığı yeni bir denetleme heyeti oluşturacak. Bu düzenleme süreksiz değil kalıcı. Osmanlının Narh sistemini çağrıştıran bir idari fiyat sistemi üzere duruyor. Fahiş fiyat ölçütleri nasıl belirlenecek? Tatbik adil olacak mı? Kuşkuluyum. Korona salgınından istifade pahalılık canavarıyla uğraşta bürokratik devlet geleneğimiz ile mütenasip yeni bir yol mi bulundu? Göreceğiz.

5) Türkiye Varlık Fonunun işleyişine dair son bir husus var. Son radde gizli yazılmış. Anladığım kadarıyla Fon batma durumuna gelen şirketlerden elverişli gördüğünü bünyesine katacak. Bu süreci minimum maliyetle ve süratli bir formda bitirmek için SPK ve gibisi maddelerde öngörülen koşullar by pass edilecek. Dışı açık rekabetçi piyasa rejiminde erozyon salgın öncesi zati başlamıştı. Anlaşılan erozyon yaygınlaşıyor ve derinleşiyor.

Kamuoyunu ilgilendiren esas düzenleme işten çıkarmaların önümüzdeki aylarda yasaklanmış olması. Buna karşılık patronlar istedikleri kadar çalışanı fiyatsız müsaadeye çıkaracaklar. Devlet de bu fiyatsız izinlilere ayda 1.170 TL ödeyecek.

İŞSİZLİK YÜZDE 25’İ BULACAK

Ahir söyleyeceğimi baştan söyleyeyim: Bu düzenlemenin kapsamına girecek kişi sayısı nispeten hudutlu, verilen gelir desteği de çok ehliyetsiz. Bu formül gerçek işsizliği kısmen gizlemeye yarar bir de salgın geçtikten sonra patronları yeni emekçi arama zahmetinden kurtarır. Hepsi bu.

Bu yılın başında 4 milyonun biraz üzerinde işsiz vardı. Salgının şokuyla çeşitli faaliyet kollarının maruz kaldığı farklı dozdaki mümkün üretim düşüşlerini ve çalışan sayılarını dikkate alarak ve de optimist bir yaklaşımla yılın 2. yarısından itibaren yavaş yavaş ekonomik çarkların dönmeye başlayacağı varsayımıyla en az bir 3 milyon çalışanın daha işini kaybedeceğini kestirim ediyorum. İşgücüne de mevcut koşularda eklemeler olmayacağını yani işgücü piyasasına iş bulmak maksadıyla yeni girişler olmadığını varsayarsak işsizlik orantısı yüzde 20’nin üzerine yükselecek demektir. Büyük olasılıkla yüzde 24-25’ie bulacak.

Fiyatsız olura çıkartılmış olan ve “istihdamda görünen işsizler” olarak isimlendirdiğim bu kitle resmi işsizlik orantısını bir ölçü düşük gösterebilir ancak kaç kişinin fiyatsız müsaadeye çıkartıldığı aşikâr olunca hakiki işsizlik seviyesi de muayyen olacaktır.

İşten çıkarma yasağı bir defa çok geç geldi. Son bir ayda pek çok işletmede işten çıkarmalar gerçekleşti bile. Bu işsizler arasında en uygun ihtimalle üçte biri işsizlik tazminatı koşullarını sağlayabilecek. Bu koşullar malum bir ölçü gevşetildi. Ne kadar tesirli olabilecek göreceğiz. Hatırlatmak isterim ki 4 milyon işsizin fakat 600 bin kadarı tazminat alabiliyordu. Tazminat müddetleri de 6-10 ay arası.

Bitmedi. Her bunalımda olduğu üzere öncelikle kayıtsız çalıştırılanlar işten çıkarıldı. Sayıları hakkında mart ve nisan devri işgücü istatistikleri yayınlanınca fikir sahibi olacağız. Ama şu kadarını not edelim, tarım dışında 3 milyon kadar kayıtsız çalışan fiyatlı mevcuttu. Bunların yaklaşık üçte ikisi de hizmetlerdeydi ve birden fazla lokanta, kahve, konaklama, perakende üzere en büyük darbeyi yiyen faaliyet kollarında istihdam ediliyorlardı. Fakir kesitlere mensup bu işsizler de Aile Bakanlığı’nın verdiği gelir desteğinden sair bir destekten mahrumlar. Ne kadarına ulaşılabiliyor, bu da belgisiz.

Bunlar fiyatlı kayıtsızlar. Bir de kendi hesabına çalışan olarak geçen yüz binlerce ayakkabı boyacısı, simitçi, çiçekçi üzere sokakta çalışanlar var. Gelirleri eridi gitti. Belediyeler bu mağdurlara kolaylıkla ulaşabilirdi. Önleri kesildi.

TÜİK KAMUOYUNU BİLGİLENDİRMELİ

– Şu anda TÜİK’in klasik işsizlik hesaplaması bu devirdeki işsizlik donelerini ne nokta yanlışsız yansıtacak, yeni bir sisteme muhtaçlık var mı? Çalışanların büyük kısmı fiyatsız izine gönderildiği halde işsiz sayılmayacak mı?

Haklısınız, bu hususta kaygılarım var. İşgücü istatistikleri hane anketleri (HİA) ile oluşturuluyor. Korona salgınının dayattığı toplumsal aralık kuralları ve bulaşma korkusu ortamında TÜİK anketörleri kapı kapı dolaşıp yüz yüze nasıl anket yapacaklar? Bu anketler hala yapılıyor, nasıl geçiyor, dertler var mı? TÜİK bu bahiste kamuoyunu bilgilendirmeli, siz gazeteciler de bu bilgilendirmenin peşine düşmelisiniz. Fiyatlı müsaadeye çıkarılanlar, yukarıda değindiğim üzere resmen istihdamda görünecekler. Bu türlü bir kategori HİA’da yok. Çalışma saatlerinde ortaya çıkacak büyük azalmada dolaylı olarak görülecekler.

UMUTLARINI YİTİRİYORLAR

– ‘Uzun Müddetli İşsizilğin Yarattığı Tehdit’ araştırmanızda uzun vadeli işsizliğin artacağını öngörüyorsunuz nereye varır?

Korona şokundan evvel bir yıl ve daha uzun müddettir iş aramakta olan işsizlerin sayısında (uzun müddetli işsizler) büyük artış meydana gelmişti. 2017 yılında uzun müddetli işsiz sayısı 750 bindi 2019’da 1 milyon 50 bine sıçradı. Bu rakama kaça yükselir kestirmek güçlükle lakin herhalde 2 milyonu makbul. Bu şu manaya geliyor: Tazminattan aslında mahrum milyonların yanı sıra tazminat alabilen şanslı işsizler için de tazminat müddetleri iş bulamadan sona ermiş olacak. Çıkan maddede tüm bu milyonlara yönelik hiçbir şey yok.

Uzun periyodik işsizlik iki bakımdan büyük bir sorun. Bir yandan bu işsizler iş bulma ümitlerini giderek yitiriyorlar ve işgücü piyasasını terk ediyorlar. Öte yandan iş arama müddeti uzadıkça iş bulma ihtimalleri de süratle azalıyor zira bir yandan becerileri, vasıfları erozyona uğruyor gayrı yandan, eleman arayan patronlar önyargıyla bu kesite olumsuz yaklaşıyorlar; “bunca vakit iş bulamadılarsa vardır bir bit yeniği” diye düşünebiliyorlar. Uzun müddetli işsiz sayısı milyonları bulduğu takdirde, ağır geçim sıkıntıları bir yana emek faktörü bakımından da büyük bir kayıp gündemde demektir.

Ayrıyeten şunu da belirtmek isterim ki bu bahisle ilgili yaptığımız araştırma (Betam Araştırma Notu, “Uzun vadeli işsizliğin yarattığı tehdit”) gösterdi ki son iki yılda uzun vadeli işsizlikte gerçekleşen artışından en çok hatunlar, bilhassa de yükseköğrenimli ve düşük eğitimli (lise altı) bayanlar etkilenmiş durumda. Korona şoku, hiç kuşkunuz olmasın, bu adaletsizliği daha da derinleştirecektir.

GENÇ İŞSİZLİĞİ YÜZDE 40’A ÇIKABİLİR

– Şu anda bile birçok işyeri çalışanları fiyatsız olura gönderdi, halkın gelirinde dramatik bir düşüş de sözkonusu, bunun sonuncunda çevre bir patlama bekliyor musunuz? Genç işsizliği yüzde 20’yi aşıyor bunu nasıl okumak gerekiyor?

Türkiye yüksek genç işsizliğe sahip memleketler arasında. Genç işsizlik orantısı umumi işsizlik nispetinin 1.5 katından çokça. Salgın öncesi yüzde 23 civarındaydı. Bu hesapla salgın sonrasında yüzde 30’u geçeceği kesin. Ne kadar olur kestirmek güç. İşsizliğin boyutu ile ilgi sorunuzu yanıtlarken işgücüne yeni iştirakler olmayacağını varsaymıştım. Bu elbette gerçekçi bir varsayım değil. Planladıkları eğitim bitiren gençlerin bir kısmı uzatma yoluna gidecek, bir kısmı fırtınanın geçmesini bekleyecek lakin bir kısmı geçim derdinden iş aramaya koyulacak ancak kolay kolay bulamayacaklar. Bu durumda genç işsizlik nispeti yüzde 40’a ulaşabilir.

GEÇ OLMADAN BAKIŞ DEĞİŞMELİ

– Aşı bulunur yahut salgın denetim altına alınırsa ekonomiler süratle toparlanabilir mi, gerekli olan kaynak nasıl yaratılabilir? Mahsusen Türkiye iktisadı için bir kurtuluş reçetesi var mı neler öneriyorsunuz? Türkiye iktisadında 2020 için bir büyüme öngörüyor musunuz?

Eksperler aşının bir yıldan evvel hazır olamayacağını söylüyor. Bu çok uzun bir devir. IMF son yayınladığı raporda 2020 yılında Türkiye iktisadının yüzde 5 daralacağını öngördü. Bu rapor yayınlanmadan evvel yüzde sıfır civarında bir büyüme iddia ediyordum. Nispeten optimist varsayımlar altında: Salgının Mayıs üzere denetim altına alınacağı, 2. üç ayda yüzde 20’yi aşan bir daralmadan sonra yılın 2. yarısında da iktisat çarklarının yavaş yavaş dönmeye başlayacağını umarak. Bu senaryoya birinci üç aydaki çeyreklik yüzde 2’ye yakın gerçekleşmesi beklenen büyümeyi de eklediğinizde aşağı yukarı sıfır civarında bir büyüme çıkıyordu. IMF’in varsayımlarını bilmiyorum. Umarım bir ölçü abartıyorlardır.

Fakat sorun büyümenin kaç olacağı değil. Sonuçta yüzde sıfır büyüme olsa bile bu gereğince vahim zira Türkiye Korona şokuna yüksek işsizlikte yakalandı. İşsizliğin ulaşacağı boyut ve devasa gelir kayıpları ülkeyi toplumsal bir çöküntünün eşiğine getirmek üzere. Devlet bu çöküntüyü göğüsleyebilecek ölçüde mali kaynağa sahip değil. Lakin yeniden de çok daha yaygın ve dişe dokunur ölçüde gelir desteği sağlayacak kadar kaynak yaratılabilir: Merkez Bankası ölçülü ölçüde para basar. Bunu kısmen yapmaya başladı. IMF’den birkaç milyar dolar alınır. Mecburî ve açıl olmayan kamu harcama ödenekleri iptal edilir. Bütünüyle batak hale gelmiş olan köprü ve oto yolların işletmecilerine verilecek garanti paralar bir yıllığına ertelenir ve takside bağlanır. Belediyelerin bağış ve destek kampanyalarının önü açılır.

 Mucize bekleyemeyiz lakin en azından toplumsal hasar değerli ölçüde hafifletilebilir. Ancak korkarım ki Cumhurbaşkanlığı Hükümeti kaynak meselesine şimdilik bu türlü bakmıyor. Umarım çok geç olmadan bakışlarını değiştirirler.

KESTIRIM BİLE EDİLEMEYECEK YOKSULLUK ARTIŞI

– Bir akademisyen olarak bu devirde Türkiye iktisadı ile ilgili sizi en çok endişelendiren mevzu hangisidir?

Korana salgını eninde ahir geçecek. Lakin gerisinde daha evvel hiç deneyimlemediğimiz boyutta bir hasar bırakabilir. Türkiye iktisadı 1980 sonrasında pek çok buhran yaşadı ancak bu bunalımların hiç biri bir yıldan ziyade sürmedi. Son iki yılda büyüme çok düşük kaldı ve işsizlik ürkütücü boyutlara ulaştı. Bunu üzerine bir iki yıl daha düşük büyüme ile geçerse kestirim etmekte güçlük çektiğimiz boyutlarda bir yoksulluk artışı yaşanabilir. Bu türlü bir şokun kuşkusuz toplumsal ve siyasal sonuçları olacaktır. Ne çeşitten sonuçlar? Tartışmaya açık.

HUSUSÎ KESİMDE DÜŞÜŞ DAHA YÜKSEK

– Mart 2020’de İŞKUR’un patronlardan aldığı açık iş sayısı bir evvelki yılın tıpkı devrine nazaran yüzde 17 düşüşle 167 bin civarına düştü. Bundan sonraki devirde patronlarda açık iş konumu laf konusu olabilir mi?

İşkur istatistikleri TÜİK işgücü istatistiklerinden daha evvel yayınlanıyor. İşsizliği takip etmek için pek kullanmıyorduk. Artık kıymet kazandılar. Belirtiğiniz üzere Mart ayında açık iş sayısı bir yıl içinde 202 binden 167 bine düştü. Şahsi kesimde düşüş daha yüksek: 200 binden 153 bine. İşe yerleştirilen kişi sayısı ise 121 binden 72 bine düştü. Mart ayında bu türlü ise nisan ayında bu rakamlar kim bilir kaç olacak? Mayıs ayı başında öğreneceğiz.

Cumhuriyet

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.