• YARIM ALTIN
    1.618,00
    % 0,24
  • %
  • %
  • %
  • %
  • %
  • BITCOIN/TL
    337138,612
    % -0,60
  • BIST 100
    1.392,73
    % 2,35
  • İhtiyaç Kredisi
  • Konut Kredisi
  • Taşıt Kredisi
  • Kobi Kredisi

Kredi tutarı 500'den büyük olmalı

Türkiye’de girişimciliğin 100 yılı

Türkiye’de girişimciliğin 100 yılı

Faruk TÜRKOĞLU

1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi kurulduktan ve Kurtuluş Savaşı başladıktan sonra memleketin ve iktisadın en çok gereksinim duyduğu şeylerden biri tarımda ve endüstride kâfi üretim seviyesi idi. Balkan Savaşı ve 1. Yerküre Savaşı, fabrikalarda ve tarlalarda çalışabilecek genç nüfusta 1 milyon kimseye yaklaşan bir azalma ortaya çıkarmıştı. Yerküre Savaşı sırasında tırmanan pahalılık, Balkanlardan ve Anadolu’nun işgal altındaki yerlerinden devam eden göç, yoksulluk, kıtlık ve salgın marazlar kişileri bunaltmıştı. 1920’de tarımın ve sanayiinin gerçek durumunu anlamak için evvelki 100 yılda yaşananları da bilmek gerekiyordu.

1820’den 1920’ye

1820’de başlayan Osmanlı’nın büyük endüstrileşme hamlesinden, 100 yıl sonrasına büyük fabrikalar ile verimliliğini yükselten bir tarım dalı kalabilseydi, Cumhuriyet periyodunda iktisat daha süratli gelişebilirdi. Fakat savaşlar ve vesair aksilikler bu mirasın oluşmasını engellemişti. 19. yüzyılın başından 1920’ye kadar geçen vadede Osmanlı 59 yıl boyunca çeşitli devletlerle savaşmıştı. Bu mühlet örneğin Rusya’da 7 yılda kalmıştı.

1854’te başlayan dış borçlanma yüksek getiriler nedeniyle daima katlanıyor, anapara ve getiri ödemeleri tarım, eğitim, sıhhat ve sanayi yatırımları için ziyade kaynak bırakmıyordu. 1881’de ise alacaklıların temsilcilerinden oluşan Duyun-ı Umumiye yönetimi birtakım kıymetli vergileri toplamaya başlamıştı. Sanayi tesisleri, borç ödemelerinden ve savaşın sonuçlarından etkileniyordu. Örneğin 1845’de kurulan ve 1909’da iki Siemens-Martin fırınının eklenmesi ile çağdaşlaştırılan Zeytinburnu Demir Fabrikası, 1920’de atıl durumdaydı. Devrin Osmanlı hükümeti mütareke yıllarında bu fabrikayı özelleştiremeyince fabrikada çatal-kaşık ve gibisi eşya üretilmesine karar vermişti. Vesair fabrikalarda ise üretim İstanbul’un işgalinden sonra durdurulmuştu. Osmanlı periyodunda Levantenlerin kurduğu dokuma, yağ ve çırçır fabrikaları ile Oriental Carpet Manufacturers üzere dev halı ihracat şirketi, 1. Yerküre Savaşı’nın başlaması ile faaliyetlerine son vermiş yahut devlet fabrikalara el koymuştu. Osmanlı tebaası Rumların Adana ve Tarsus’ta kurduğu mensucat (dokuma) fabrikaları 1919 sonrasında sahipsiz ve atıl kalmıştı. Üretimin devam ettiği kamu mülkiyetindeki İzmit Çuha (yünlü kumaş) ve kişisel girişimcilerin kurduğu Karamürsel Mensucat fabrikaları ise mütareke yıllarında İngiliz gambotları tarafından topa tutularak tahrip edilmişti. Devlete ilişkin Bakırköy Bez, Hereke Halı ve Beykoz Kundura fabrikaları ile Tarsus’ta Rasim (Dokur) Bey’in Mısır’dan taşıdığı bez fabrikası üretimini sürdüren az sayıda büyük fabrikalar arasındaydı.

1920 yılında girişimcilik

Savaş koşulları, askeri harcamalar, dış borç ödemeleri, israf ve bürokrasi 1920 öncesini teşebbüsçüler için tutarlı bir periyot olmaktan çıkarmıştı. Bu nedenle 20. yüzyılın birinci 20 yılında girişimcilik eğilimi güçlü değildi. 1920 yılında faaliyet gösteren teşebbüsçüler arasında sabun üreten Sabuncuzade Hacı Şakir, Çapamarka Mama Fabrikası sahibi Mehmet Nuri Çapa, devrin zeytinyağı hükümdarı Sezai Ömer Madra, eşinin ismi ile Adalet Battaniye fabrikasını kuran Süreyya (İlmen) Paşa vardı.

Un fabrikaları arasında Balat’taki İttihad Değirmencilik büyük ortak Trak Ailesi’nin Şark Değirmencilik Babanzade Ailesi’nin idaresinde faaliyet gösteriyordu. Ethem Pertev ve Necip Süer’in faaliyet ortamı makyaj ve paklık gereçleriydi. Bursa’da ipek atölyeleri, Denizli, Tokat, Antep ve Kayseri üzere küçük sanayi merkezlerindeki küçük girişimcilerin dokuma tezgâhları, ithalatın neredeyse imkânsız olduğu güç günlerde Anadolu’nun gereksinimini karşılıyordu. Lakin yeni başlayan betonarme inşaata ve gayrı sanayi kollarına girdi sağlayacak bir demir-çelik fabrikası ortada yoktu.

Valideler girişimciliğe karşı

Osmanlı periyodunda, velev Cumhuriyet’in birinci devrinde girişimciliğin gereğince gelişememesinin değerli bir nedeni yabancı varlığa tanınan imtiyazlar ve kapitülasyonlar olmuştu. Ama o devirde girişimcilerin topluluktaki itibarının yüksek olmaması da gençlerin bir noktaya kadar moralini bozuyordu. Aileler, evlatlarının kalem efendisi, kaymakam, zabit ve muallim olmasını istiyor, o periyottaki ismiyle müteşebbisliğe pek sıcak bakmıyordu. Servet-i Fünun mecmuasını kuracağını söyleyen Ahmet İhsan’ı (Tokgöz) validesi “Ben seni artık nasıl evlendireceğim? Esnafa kim kız verir” diyerek azarlamış, sonra ağlamıştı. Cumhuriyet’in birinci yıllarında Hoş Sanatlar Akademisi’ne mimar olmak için kaydını yaptıran müteahhit Arif Hikmet Koyunoğlu’nu yakınları dülgerliğe heves ettiği için eleştirmişti. Osman Boyner, 50’li yıllarda konfeksiyon işinin geleceğini parlak görüp şirket kurmayı planlayınca kayınpederinin “Ne işin var terzilikte? Sen kumaşını sat” eleştirisi ile karşılaşmıştı. İbrahim Bodur da 60’lı yılların başında “Biz evvelce beri kâtip, memur, paşa olmaya hevesliydik. Bu sahası yabancılara bıraktık” demişti. Bodur’un vurguladığı üzere 1930’lu yılların sonuna kadar sanayi ve altyapı tesislerinin değerli bir kısmı yabancı anamalın mülkiyeti altındaydı.

Göç eden teşebbüsçüler

1920-1923 yıllarında ve mübadele sonrasında yabancı anaparanın ve azınlıkların kurduğu fabrikaların kıymetli bir kısmı atıl kalınca çok sayıda girişimciye gereksinim duyuldu. Girişimcilerin yetişmesi ve teşebbüs kültürünün oluşması lakin belli bir vade sonra mümkün olabilecekti. Tam bu aşamada Türkiye’ye göç eden uyanık ve yetenekli bir göçmen kuşağı imdada yetişti. Halil Ali & Brothers şirketini kurup yerkürenin birçok memleketinde faaliyet gösteren Halil Ali (Bezmen), İzmir’de 1922’de elle çalışan bir makine ile makarna üreten Hasan Tahsin Piyale, 1919’da ilaç fabrikasını kuran Abdi İbrahim, uzun müddet elektrikli eşya ticareti yapan daha sonra kablo ve grup tezgahları fabrikası kuran Eli ve Daniel Burla Selanik’ten göç etmişti. Pınar Süt markasının sahibi Yaşar Holding’in sahibi Durmuş Yaşar Rodos’dan, koyu yeşil renkli Willys ciplerini 50’li yıllarda üretmeye başlayan İbrahim Fazıl Verdi Girit’ten yeni vatanlarına ayak basmıştı. Ülker Bisküvi şirketinin kurucuları Sabri Ülker ile Asım Berksan Kırım’dan, Eti Bisküvi’yi kuran Firuz Kanatlı’nın pederi Ahmet Beyefendi Gümülcine’den ve 1925’de silah fabrikası kuran Şakir Zümre ile bir vakitler Massey Ferguson traktörlerini üreten Uzel Ailesi Bulgaristan’dan göç etmişti.

Yeni bir hayata, yeni bir iş ile başlamak isteyen bu göçmenlerin başarısı genç kuşak teşebbüsçüler için düzgün bir örnek oluşturmuştu.

1920-1950 periyodu

Cumhuriyet’in birinci 10 yılında Anadolu ve Trakya’nın çok sayıda bölge ve kazasında mahallî eşraf, büyük çiftçiler ve tüccarın paydaşlığı ile hemşeri şirketleri ve bankalar kurulmuştu. Cumhuriyet devri başkanları girişimciliğin kıymetini biliyorlardı ve 1927 yılında yeni fabrika kurmayı düşünenler için Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarılmıştı. Bu kanun periyodun büyük anapara sahibi ithalatçılarının ve varlıklı müteahhitlerin yatırım iştahını kabartmıştı.

Tam bu sırada ABD’li Henry Ford, Ortadoğu devletlerine ve Sovyet Rusya’ya ihraç etmeyi düşündüğü arabalar için 1929 yılında İstanbul Tophane’de bir montaj fabrikasını faaliyete geçirmişti.

Tüm bu olumlu gelişmeler iktisadın talihini döndürecek üzere görünüyordu. Lakin 1929 yılının kasvetli sonbahar günlerinde patlayan Büyük Buhran tüm umutları alanla bir etti. Banka sistemi şimdi tam manasıyla gelişmediği için işletme kredisi bulamayan hemşeri şirketleri üretimlerini durdurdu. Teşvik Kanunu’ndan sonra yatırıma niyetlenen kapital sahipleri girişim evraklarını rafa kaldırdı. Henry Ford ise bunalım nedeniyle fabrikasını kapattı. Bu fabrika üretimine devam etseydi, devirle gelişecek yan sanayi tesisleri, otomotivdeki atılımı 1970’den 40 yıl evvel başlatabilecekti tahminen de…

Bu devirde sanayi tesislerini kuranlar arasında müteahhit Ali Naki Erenyol ve Nuri Demirağ ile tüccar ve ihracatçı Vehbi Koç vardı. Erenyol’un sonraki on yıllarda kurduğu dört büyük fabrika 70’li yıllardan sonra aile içi problemler nedeniyle kapanmıştı. Büyük hayallere sahip Nuri Demirağ, uçak fabrikası kurmuş ve Boğaziçi Köprüsü’nün inşaatına talip olmuş, siyasete merak sarınca girişimciliği unutmuştu. Vehbi Koç ise kurumsallaşma konusunda, sanayi tesislerinin kuruluşunda ve yabancı varlık ile yatırım iştirakinde erken davranması sayesinde sürekliliğini sağlamıştı. Adana’da atıl durumda bulunan Ulusal Mensucat fabrikasını devralan Nuh Naci Yazgan, Nuri Has ve arkadaşları başarılı olmuş ve kesimin muhtaçlığını karşılamışlardı. Erez ailesi ve Eskişehir’deki Kılıçoğlu ailesi bu devirde tuğla ve kiremit imaline başlamışlardı. Kulalı Çolakoğlu, ABD’de halı mağazası açtıktan sonra kurduğu Kula Mensucat’ı 80’li yıllara kadar yaşatmasını bilmişti. İzmir’de şapkacılıkla işe başlayan Akgerman ailesi çimento fabrikası sahibi olmuş, Özsaruhan ailesi ise devlet zoruyla teşebbüsçü olarak ark ocağı ile çalışan birinci fabrika olan Metaş’ı kurmuştu.

1950 sonrası yatırımlar

Girişimciliğin tadını alan ve sanayicilikte güzel para kazanıldığını gören teşebbüsçüler 1950’den sonra devlet fabrikalarından başkan ve velev usta aktarım ederek yeni sanayi yatırımlarını başlatmıştı. O yıllarda iş yerleri bakir ve kâr marjı yüksekti. Örneğin Hüseyin Başarır gazoz şişesi kapağı ve Ali Hüsnü Türkoğlu düğme imalatı ile milyoner olmuştu. 1950’de ithalat özgürleşince memlekete buzdolabı, elektrik süpürgesi ve radyo üzere elektrikli araçlar girmiş ve varlıklı kesim bu mallara atak etmişti. Döviz rezervleri azalıp bu pratiğe son verilince ailelerin eşya talebinin canlı olduğunu gören teşebbüsçüler yeni fabrikalar kurmaya başlamıştı. Vehbi Koç Otosan, Arçelik ve Demirdöküm fabrikalarını, Jak Kamhi Profilo’yu, Gülek Ailesi Hoover’i ve Grünberg ailesi Grundig’i 50’li yıllarda kurmuştu. Eczacıbaşı Ailesi ilaç, kağıt ve sıhhi tesisat üretimine tıpkı periyotta girmişti. Karamehmet Ailesi’nin Çukurova Sanayi İşletmeleri’ni, Sabancı Ailesi’nin Bossa’yı ve Sapmaz Ailesi’nin Güney Sanayi’yi kurması Çukurova’daki mensucat geleneğini canlandırmıştı. Birebir periyotta Yalman Ailesi Chrysler, Özakat Ailesi BMC kamyonlarının montajını yapıyordu. 60’lı yıllarda Anadolu Kümesi Kamil Kazıcı ve İzzet Özilhan evvel otomotive daha sonra azık ve meşrubat işine girmişti. Kadir Has ve A. Veli Menger, Mercedes 302’leri, ünlülerin terzisi iken endüstrici olan İzzet Ünver Magirus otobüs ve minibüsleri üreten tesisleri birebir periyotta faaliyet geçirmişti. Üzeyir Garih ile İshak Alaton’un üretim konusu ise makine imalatıydı. Alaton’un son yatırımı yüksek teknolojili bir stent fabrikasıydı.

1980-2020 arası devir

1980 ile 2020 arasında burada sayamayacağımız kadar çok teşebbüsçü yeni sanayi tesisleri kurmuş, mevcutlarını tevsi etmiş ve modernleştirmişti. Bu teşebbüsçüler yaptıkları yatırımlar ile iç talebi karşılamış ve ihracatın artmasına ekte bulunmuştu. Gelgelelim yüksek teknolojiye sahip eserleri üretenler ve global şirket olmayı amaçlayanların sayısı çokça değildi. Bu teşebbüsçü yahut teşebbüsçü kümeleri arasında en çok dikkati çekenler ABD ve Çin’de jeneratör fabrikası kuran Karı Ailesi, paslanmaz çelik üretmeyi başaran Asım Kibar, tekstilci olmasına karşın elektronik dalına girmekten çekinmeyen Ahmet Nafiz Çekişmeli ve 13 memlekette fabrikaları bulunan İbrahim Orhan oldu. ABD’de boru fabrikası kuran Kocabıyık Ailesi, mekan karosu üretirken savunma endüstrisine yatırım yapan Bodur Ailesi ve ABD’li ortağı ile ileri teknoloji eseri karbon elyafı üreten Dinçkök Ailesi de global şirket olma yolunda büyük ara kaydetmişti.

Girişimcilerin klasik bedelleri

Yeni periyodun girişimciliğinde “hız”, “inovasyon” ve “müşteri memnuniyeti” üzere son 30 yılın prensipleri muteberliğini koruyacak. Lakin yürek, azim, adanmışlık duygusu ve maksat odaklanma üzere klasik kıymetleri geçmişte olduğu üzere gelecekte de kıymetli olacak. Yeni bir şey üretmenin heyecanı için bazen yıllarca sabretmek gerektiği, toplumsal ve ekonomik gelişmenin mucizevi bir “sıkıştırılmış program”ı bulunmadığı bilinecek. Bazen gayelere ama on yıllar geçtikten sonra ulaşmanın mümkün olacağı hiç unutulmayacak.

İşte bir örnek: Bursalı Ferhat (Diniz) Usta’nın bant sistemi ile at arabası üretmesinden bir kuşak sonra Kemal (Coşkunöz) Usta tekrar Bursa’da karoseri atelyesi kurdu. Araba fabrikalarının kurulması 1970 sonrasında, otomotiv ihracatı ise lakin 21. yüzyılda mümkün olabildi. Karabük Demir Çelik’in kurulmasından sonra haddecilik ile işe başlayan Yazıcı Ailesi ve Çebi Ailesi bir kuşak sonra büyük fabrikaların sahibi oldu. İskenderun Demir Çelik ise Osmaniye’deki Tosyalı Ailesi’nin kurduğu tesislerin gelişmesini sağladı. Bursa’da soba borusu ve benzerilerini üreterek işe başlayan Ali Durmaz, Baykal ve Özkayan aileleri devranla yerküre kalitesinde eserler imal etmeyi başardı.

Süreksizliğin sonuçları

Yukarıda sayılanların dışında çok sayıda yetenekli girişimcinin kurduğu şirketlerin ömrü en çok 35-40 yıl oldu. MAN Kamyon Fabrikası’nın kuran Ercan Ailesi, 40 yıllık birikimini 80’li yıllarda periyodun hükümetinin aldığı siyasi bir kararla 40 haftada kaybetmişti. Fuat Süren’in kurduğu ve 70’li yıllarda Türkiye’nin en büyük 5 holdinginden biri olan Transtürk Holding, 1982 Bankerler Bunalımı sırasında erimişti. 1910 ile 1960 arasında İstanbul Sultanhamam’daki dokuma piyasasının “kralı” olan Halil Ali Bezmen’in işleri, oğlu Fuat Bezmen vaktinde daha da gelişmiş lakin torun Halil Bezmen eskimiş fabrikalara yatırım yapınca, “Dedeler kurar, oğullar geliştirir, torunlar batırır” lafı bir kere daha akıllıca çıktı.

Kimi teşebbüsçüler sattıkları fabrikalarından elde ettiği kaynağı eski tesislerinden daha ileri teknolojiye sahip yeni kesimlerdeki fabrikaların kuruluşunda kullanmak mekanına alışveriş merkezi ve lüks konut işine girmeyi tercih etmişti.

Yeni periyodun üç prensibi

2020 sonrasında varlığını devam ettiren teşebbüsçüler gelecek planları yaparken aşağıdaki üç ilkeyi dikkate almaları gerekecek:

Süreklilik: Yeni periyotta ayakta kalmak ve gelişmek, gelgelelim sürekliliğe ve sürdürülebilirliğe öncelik vermekle mümkün olabilecek. Bunun için fabrika duvarları içinde idarenin mutlak egemenliği konumuna, yönetişim kavramını hayat geçirmek, işi yönetirken, personelleri, çevreyi muhafazayı, yerdeki kişilerin sıhhatini ve yeterliliğini de hesaba katmak gerekecek. Sürekliliği sağlamak ancak uzun vadeli tedbirler ile mümkün olabilecek.

Esneklik: Gelecek yıllarda nanoteknoloji, biyoteknoloji, genetik ve yapay zeka üzere yeni bilim kısımları ve teknolojiler, endüstrinin gelişim rotasında ani ve sert virajlar, dik rampalar ortaya çıkarabilecek. Yeni periyotta, şirket başkanlarının fabrika içi sıkıntılar kadar globalleşme, salgın marazlar ve elektronik cihazların kalite denetimi mevzularında ortaya çıkan risklere de baş yorması gerekecek. Bu çalışmalar sırasında sinema makarası ile fotoğraf çeken makineler üç yıl içinde alt eden dijital fotoğraf makinelerinin akıllı cep telefonlarına beş yıl içinde yenik düştüğü daima hatırlanacak.

“Upgrading”: Bir iktisatta, şirkette yahut bir üretim platformunda teknolojik yoğunluğun yükseltilmesi olarak tanımlanan işlev gelecek periyotta daha büyük değer kazanacak. Bilgisayar meraklısı gençlerin kısaca “upgrading” olarak tanımladıkları bu seviye yahut seviye yükseltme işlevinin sürekliliğin ön kuralı olarak görülmesi zarurî olacak. Tedarik zincirinden kıymet zincirine, fason üretimden markalı eser üretimine, dokumadan teknik yahut akıllı dokumaya, klasik üretimden siber fizikî sistemlere dönüşüm sağlanamadığı takdirde yeni periyotta ayakta kalmak çok güç olacak…