• YARIM ALTIN
    1.611,00
    % 0,18
  • %
  • %
  • %
  • %
  • %
  • BITCOIN/TL
    336952,714
    % -0,97
  • BIST 100
    1.391,64
    % 2,27
  • İhtiyaç Kredisi
  • Konut Kredisi
  • Taşıt Kredisi
  • Kobi Kredisi

Kredi tutarı 500'den büyük olmalı

TÜRMOB raporu: Daha derin kurumsal ve politik reformlara ihtiyaç var

TÜRMOB raporu: Daha derin kurumsal ve politik reformlara ihtiyaç var

TÜRMOB, “Korona Salgınının Türkiye Iktisadına Tesiri Değerlendirmeler Ve Teklifler Raporu” yayınladı. Raporda, Türkiye iktisadının buhrana hangi koşullarda girdiği incelenerek, buhranın iktisat üzerine mümkün tesirleri araştırıldı.

Korona virüsü salgınının; büyüme, pahalılık, istihdam, bütçe istikrarı, cari istikrar, tasarruflar ve varlık fiyatları üzere makro ekonomik göstergeler üzerinde yarattığı dramatik tesirler irdelenirken, bunalımın, Türkiye’nin hangi kesimlerinde olumlu, hangilerinde olumsuz sonuçlara sebep olduğu, kollara ilişkin öncü göstergeler ve doneler ele alınarak incelendi.

Raporun umumî değerlendirmesinde, buhran anlarında ekonomik ve içtimaî stabilizatör işlevi görebilecek sağlam ve üniversal toplumsal müdafaa sistemleri inşa edebilmek için daha derin kurumsal ve politik ıslahatlara gereksinim bulunduğu tespiti yapıldı. Ayrıyeten bunalım sürecindeki siyasal ve toplumsal uzlaşmanın ehemmiyeti üzerinde durularak, bu sürecin şeffaf ve denetlenebilir olması, bütün kurumların demokratik yapılarının güçlendirilmesiyle mümkün olduğu vurgulandı.

TÜRMOB Umumî Lideri Emre Kartaloğlu, yaptığı değerlendirmede, temel önceliğin korona salgınını en az hasarla atlatmak ve bu külfetli durumdan kurtulmak olduğunu vurguladı. 

Salgının iktisatta çok önemli bir tahribat yarattığını lisana getiren Kartaloğlu, “Alınan önlemler ve tüketici psikolojisi nedeniyle birçok sahada üretim düşerken tüketicilerin harcamaları önemli orantıda azaldı. Giysi, ayakkabı, mesken eşyaları ve paket tatil harcamaları büsbütün durma noktasına geldi. Tüketiciler ve işletmeler arasında direkt temas içeren harcamalar, kuaförlük, turizm acenteliği, restoranlar, oteller ve cümbüş hizmetlerinde keskin düşüşler meydana geldi. Kimi dallarda çarklar külliyen durdu, kimilerinde yavaşladı. Bütün devletler Korona virüsü salgınına karşı bir yandan sıhhat ortamında büyük uğraşılar verirken, vesair yandan da olumsuz etkilenen ekonomilerini desteklemek için önlemler almaktadır. Bu buhranda elbette öncelik insan hayatı ve onu kurtaracak sıhhat kapasitesinin güçlendirilmesi olmalıdır. Lakin bu nedenle zincirleme olarak baş gösteren ekonomik çöküşü önlemek için bir strateji ve program dahilinde kısa vadede iktisada yapılacak desteklerde kararlı bir duruş gösterilmelidir. Bu aşamada ekonomik güzelleşme öncelikle talebi güçlendirmekle başlanmalı ve işsizler ve fakirler taban geçinebilecekleri bir gelir desteğine kavuşmalıdır. Beraberinde yiyecek, içecek üzere temel gereksinim hususlarında üretim, dağıtım ve satış süreçlerini içeren tedarik zinciri işler halde tutulmalıdır. Bu türlü bir sıhhat bunalımı ile memleketlerin tek başlarına uğraş etmeleri mümkün değildir. Savaşın kesinlikle birlikte ve işbirliği içinde yapılması gerekmektedir. Global şoklara global karşılıklar verilmelidir. Hiçbir devletin bu tıp finansal bunalımlara tek başına karşılık verecek gücü bulunmamaktadır” dedi.

Korona Salgınının Türkiye Iktisadına Tesiri Değerlendirmeler ve Teklifler Raporunda mahal alan özet değerlendirmeler ile teklifler şöyle;

Korona virüsü (COVID-19) salgınının, son yüzyılda görülen salgın illetler içinde, her istikametiyle en yıkıcı ve en tehlikelisi olduğu şimdiden anlaşılmış bulunuyor. Bugün için memleketlerin bu salgını önlemek için aldığı önlemler; memleketlerin içtimaî ve ekonomik gücüne, siyasi idare anlayışına, kamunun mali imkanlarına, sıhhat, eğitim, bilim ve kültürel alt yapılarına nazaran değişmektedir. Bu global sıhhat buhranının, iktisatların kendi dinamiklerinden kaynaklanmadığı sahihtir; ama en optimist kestirimle, 3 ile 6 ay içinde denetim altına alınsa bile, ekonomilerde yaratacağı hasar ve bunun zincirleme tesirleri devam edecektir.

Buhranın ne vakit sonlanacağına bağlı olarak sonuçları itibariyle tahribat seviyesi de farklı olacaktır. Ayrıyeten buhranın gelişmiş memleketlerdeki tesiri; global ekonomik bunalımdan toparlanma ile çıkan ABD’de farklı, son 10 yıldır hala global bunalımın yaralarını saramamış olan AB içindeki etraf memleketlerdeki tesiri farklı olacaktır. Gelişen memleketlerde de düşük borçluluğu olan ve yapısal direnci yüksek olan devletlerde farklı, yüksek borçluluğu olan memleketlerde farklı olacaktır. Bir sair açıdan da doğal kaynak zengini (petrol, maden, tarım gibi) olup kamusal bütçelerini buna nazaran tasarlayan memleketlerde de bu bunalımın tesirleri farklı olacaktır.

Mikro seviyede ise hükümetler, şirketler ve hane halkı üzerine tesirleri farklı görülecek bu buhrana karşı alınan ya da alınacak tedbirlerin bu üç kesite de zincirleme tesirleri olacaktır.

Arz ve talepteki düşüşler nedeniyle şirketlerin nakit akışı, borç ödeme kapasiteleri darbe alırken, kapanan işyerleri nedeniyle çalışanların gelirleri ya azaldı ya da ortadan kalktı.

Hükümetler ise yaptıkları düzenlemelerle; hane halklarının gelir kaybı ya da azalışını çeşitli içtimaî desteklerle, kısmen ve kısa vadeli olarak kamu kaynaklarından karşılayan programları başlattılar. Şirketlere de kimi kamusal mali destek yanında, borç ödeme ertelemeleri ve mali kurumlara karşı borç ödeme yükümlülüklerinin gecikmesi durumunda “temerrüt” hali kurallarının uygulanmaması için pencereler açtılar. Her devlette içtimaî destek ve mali imkanlar farklı olduğundan sonuçları da farklı yaşanmaktadır.

Korona virüs salgınının, ekonomiler üzerinde değerli tahribatlar yapacağı, iktisatların durgunluğa girmesine, velev küçülmesine, işsizliğin, yoksulluğun ve iflasların artmasına neden olacağı açıktır. Zira iktisatta oluşan aksiliklerin bir kısmı bizatihi, salgını önlemek için alınan önlemlerden kaynaklanmaktadır. Bu önlemler, konutta kalarak işe gitmemek, seyahat etmemek, tatil yapmamak ve benzerleri olduğundan, çalışanların mal ve hizmet üretmemesi, tüketicilerin de tüketmemesi sonuçlarına yol açmaktadır. Her ikisi de ekonomik faaliyetlerin azalmasına ve ekonomik durgunluğa neden olmaktadır. Hele bu türlü bir bunalımı göğüsleyecek tasarruflara ve rezerve sahip değilsiniz bilanço daha da ağırlaşmaktadır. Fakat şayet evvel insan diyorsak ve evvel hayat kurtarmak diyorsak bu kaçınılmazdır. Değerli olan bu suretle oluşacak ekonomik daralmayı, salgının denetim altına alınmasıyla birlikte kalıcı hasarlara yol açmadan atlatabilmektir.

Bu süreçte ortaya çıkan ekonomik buhran için, talep şokunun, arz şokundan daha ziyade tesirli olacağı beklenebilir. Talep ve arz şoklarının akabinde finansal şok (kriz) gelmesi mümkünlüğü da güçlü biçimde durmaktadır.

Beklenen riskleri şöyle sıralayabiliriz:

• Küresel resesyon kaçınılmaz hale gelmiştir. Ekonomiler, talep-arz sarmalı içinde resesyona girmektedir.
• Bu buhrandan gelişmekte olan devletler daha çokça etkileneceklerdir. Parası milletlerarası rezerv para olanların ya da doğal kaynakları ve rezervleri olan devletlerin maliyetlere katlanması daha kolay olacaktır.
• Sıhhat ve azık üzere temel muhtaçlık dalları (ile e-ticaretteki artış) hariç her türlü yatırım ve tüketim harcamaları durmuştur.
• Mahsusen işsizlerin, fakirlerin, çalışanların, küçük işletmelerin, esnafın ve çok sayıda hane halkının, harcama yapabilmeleri (kira, faturalar, krediler vb) günlük nakit akımları ile irtibatlıdır. Bu gelirlerin kaybolmuş olması ekonomik daralmayı derinleştirirken, öbür çevre problemlere da yer hazırlamaktadır.
• Talepteki daralma, bilhassa küçük işletmeleri kapanmaya zorlamıştır. Yaygın iflaslar beklenmektedir.
• Tüm memleketlerde mahsusen tarım ve hayvancılık kesiminin ehemmiyeti ortaya çıkmış, mevcut su kaynaklarının idaresi tartışılmaya başlanmıştır.

Korona Virüsü Salgını ve Türkiye Iktisadına Tesirleri

Kesin tahliller yapılmamış olmakla birlikte umumî olarak, salgının ekonomik tesirlerinin çok derin olabileceği kabul edilmektedir. Salgına yakalanan kişilerin iktisada eği kaybolmaktadır. Önlemler nedeniyle nüfusun, % 50’den çokça kısmı tüm üretim ve tüketim faaliyetlerinden çekilmektedir. Bu durum, tedarik tarafını aksattığı üzere, büyük oranlı talep daralmasına da yol açmaktadır.

Resesyon devirlerinde zayıf şirketlerin batması olağandır ve bu sonuç beklenir. Ama Korona salgını, sorunu daha da derinleştirmiştir. Bu bunalım periyodunda yalnızca ekonomik açıdan kırılgan şirketler değil, tedarik zincirindeki zayıf halkalardan etkilenen vesair işletmeler de batma riskine girmişlerdir.

Buhranın Sektörel Tesirleri

Korona virüs salgını ile ortaya çıkan ekonomik buhran, iktisatların küçülüyor olması nedeniyle, bir formda bütün bölümleri olumsuz etkileyecektir.

Korona Virüsü Kaynaklı Ekonomik Buhranın Olumlu Etkilediği Bölümler

Korona virüs salgınının tetiklediği ekonomik buhrandan kısa vadede olumlu etkilenen kesimleri, tüm yerküre ekonomilerini düşünerek, etkilenme noktalarına nazaran şöyle sıralayabiliriz:

1. Sıhhat hizmetleri ve ilaç
2. Besin ve azık sürece
3. Perakende
4. Ferdî bakım ve hijyen eserleri
5. Bilişim ve muhabere teknolojileri
6. E-ticaret

Türkiye için de bu liste makbuldür. Yardımcı olması açısından, TCMB’nin yayınladığı kredi kartı harcama olgularından hareketle İstanbul İstatistik Ofisi tarafından hazırlanan “Banka Kartı ve Kredi Kartı Harcama Dağılımı”, tablosu aşağıda verilmiştir.

Türkiye : Banka Kartı ve Kredi Kartı Harcama Dağılımı (%)

Mart 1. Hafta

Mart 4. Hafta

Değişim (%)

Market ve AVM’ler

13,75

22,61

64,4%

Elektrik-Elektronik Eşya, Bilgisayar

4,22

5,56

31,8%

Besin

5,19

6,80

31,0%

İnternet Alışverişleri

14,64

17,47

19,3%

Telefonla Yapılan Alışverişler

4,09

4,71

15,2%

Benzin ve Akaryakıt

4,61

4,82

4,6%

Sıhhat, Sıhhat Eserleri, Kozmetik

3,21

2,85

-11,2%

Otomobil Kiralama

0,15

0,13

-13,3%

Mobilya ve Dekorasyon

2,51

2,07

-17,5%

Eğitim, Kırtasiye

2,37

1,55

-34,6%

Seyahat Acenteleri, Taşımacılık

1,67

0,96

-42,5%

Giysi Aksesuar

5,59

2,08

-62,8%

Konaklama

0,90

0,29

-67,8%

Restoran, Yemek

3,79

1,15

-69,7%

Havayolları

1,86

0,48

-74,2%

Kaynak : İstanbul İstatistik Ofisi

Kredi kartı harcamalarından hareketle hazırlanan bu tablo sonuçlarına nazaran, Türkiye’de bunalımdan kısa vadede en çokça olumlu etkilenen kollar, perakende ve besin bölümü olarak yan almaktadır. Bu kollar orta ve uzun vadede nasıl etkilenebilir diye bakıldığında yeniden farklı tesir tahlilleri yapılabilmektedir.

Korona Virüsü Kaynaklı Ekonomik Buhranın Olumsuz Etkilediği Kollar

Korona virüs salgınına bağlı ekonomik buhran, daha evvel yaşanmış olan buhranların acilen tamamından farklı bir özellik sergilemektedir. Hem üretim (arz) hem de tüketim (talep) tarafı durmuştur. Kişilerin meskende beklemeleri istenmektedir. Bu durum talebi azaltmakta, azalan talep ile birlikte çalışanların hanelerinde kalma mecburiliği üretimin de durmasına yol açmaktadır. Bu biçimde ortaya çıkan gelir kayıpları kaçınılmaz olarak iktisadın yine daralmasına neden olmaktadır.

Bu sarmal içinde birinci etkilenen alan hizmetler bölümü olmuştur. Bütün yerkürede, başta lokantalar, oteller, lokal halka hizmet veren küçük işletmeler kapanmak zorunda kalmışlardır. Tüketim alışkanlıkları radikal biçimde değişmiş, giysi ve ayakkabı tüketimi neredeyse durmuştur. Halbuki, küçük işletmeler yalnızca nakit akımları üzerinde varlıklarını sürdürebilmektedirler.

Bu bağlamda, Korona virüs salgınının tetiklediği ekonomik bunalımdan olumsuz etkilenen kolları, etkilenme kademelerine nazaran şöyle sıralayabiliriz:

1. Turizm (Otel, lokanta, parti yerleri)
2. Ulaşım (Hava, ve deniz taşımacılığı, daha düşük nispette kara taşımacılığı)
3. Otomotiv (üretim-satış)
4. İnşaat ve emlak
5. İmalat sanayi (özellikle dayanıklı tüketim malları.)
6. Dokuma ve Konfeksiyon,
7. Finansal Hizmetler,
8. Kuvvet,
9. Tarım,
10. Eğitim
11. Yazılı medya ve matbaacılık
12. Sanat faaliyetleri, aktiflik ve tertip kesimi
13. Sıhhat dışındaki özgür meslekler
14. Kontrol ve mali müşavirlik dalı

Yukarıda, mekan verilen sonuçlara nazaran, Türkiye’de de Korona virüs salgınının yol açtığı ekonomik bunalımdan kısa vadede en ziyade olumsuz etkilenen bölümler, hava taşımacılığı, restoran ve yemek, konaklama, giyim-ayakkabı, seyahat ve eğitim dalları olarak ortaya çıkmışlardır.

Mali Müşavirlik ve Teftiş Bölümü

Korona salgınından en çok etkilenen mesleklerden birisi Özgür Muhasebeci Mali Müşavirler, Yeminli Mali Müşavirler, bağımsız denetçiler ile bu meslek mensuplarının kurdukları meslek firmaları ve meslek şirketleridir. “Mali Müşavirlik ve Murakabe Sektörü”nde faaliyette bulunan meslek mensupları ile bunların çalışanları koronavirüsten etkilenme mümkünlüğü en yüksek risk öbekleri içindedirler.

Yürüttükleri faaliyetler sırasında direkt ve başka risk kümelerinde laf konusu olmayan dolaylı temas nedeniyle “Kamu ve Hususî Sıhhat Sektörü” ve “Kamu Mensubu Güvenlik Sektörü” mensuplarından sonra üçüncü sırada “Mali Müşavirlik ve Teftiş Sektörü” mensubu Mali Müşavirler, Yeminli Mali Müşavirler ve Bağımsız Denetçiler, Stajyerler ile bu şirketlerde gayrı çalışanlar risk altındaki kesimler sıralamasında üçüncü sırada taraf almaktadırlar.

Sağlıkçılar ve güvenlikçiler hizmetlerini alanına getirirken direkt temastan etkilendikleri için tüm tedbirleri evvelce alma imkanlarına sahiptirler. Buna karşın direkt hastalarla temas ettikleri için hijyen ve korunma önlemlerine karşın korona riski altındadırlar. Mali Müşavirler, Yeminli Mali Müşavirler, Bağımsız Denetçiler ve Stajyerler ile başka çalışanlar direkt temas dışında kaç kişinin elinden geçtiği malûm olmayan evraklarla iş görmek zorundadırlar. Bu nedenle bu dal korona virüsünde etkilenme riskleri yüksektir.

“Mali Müşavirlik ve Teftiş Sektörü” mensuplarının sunduğu hizmetler artarken gelirlerde hem azalış hem devam eden gelirleri öğrenim edememe riski doğmaktadır. Bu nedenle bu dalın mahsusen korunması ve desteklenmesi gerekmektedir.

Hem vergi beyannamelerinde, çevre güvenlik prim bildirgeleri başta olmak üzere tüm beyanlar için ve kontrol standartlarındaki düzenlemelerde korona nedeniyle alınan tedbirler dikkate alınarak eylül ayına kadar yapılacak tüm bildirimlerdeki yanlışların bu müddet içinde düzeltilmesi durumunda hiçbir ceza uygulanmamalı gecikme artırımı yahut nema yürütülmemesi sağlanmalıdır.

Ne Yapılmalı?

Teklifler
Bu bunalım için yapılan değerlendirmeler şunu göstermektedir ki, çok az ya da ehliyetsiz olarak yapılacak kamu müdahaleleri, buhranın ekonomik maliyetini daha da artıracaktır. Buhranın niteliği, bir maliyet varsayımı yapmayı zorlaştırmaktadır. Devletlerin önceliğinin, birinci sırada sıhhat harcamaları için olması gerektiği açıktır. Bu sağlandıktan sonra, olabilecek en süratli ve en büyük hacimlerle, iktisada nakit kaynak sokulması gereği bulunmaktadır. Bu hususta birçok metot ve teklifte bulunmak mümkündür.

Buhranı ve sonuçlarını yönetebilmek hedefli olarak önerebileceğimiz makroekonomik tedbirler şunlardır:

1. Öncelikle, meskende kalmak zorunda olanların, alanına getirmeleri gereken yükümlülükleri, yapmaları gereken ödemeleri erteleyecek, kimi zarurî ödemeleri üstlenecek tedbirler alınmalıdır.

2. Gelirsiz kalanlara kesinlikle gereken nakit destek verilmelidir. Maaş, vergi, elektrik, su, doğalgaz, kira üzere ödemeleri için ek destekler sağlanmalıdır.

3. İşsiz kalanların, tam olmasa bile bunalım mühletince hayatlarını idame ettirebilecek bir fiyat almaları sağlanmalıdır.

4. 1, 2 ve 3 ncü şıkları gereği üzere bölgesine getirebilmek için “vatandaşlık gelirini ihdas etmeyi konuşmak ve gündeme getirmek, mümkünse uygulamakta büyük yarar vardır”.

5. Başta esnaf ve küçük orta uzunluk işletmeler olmak üzere, nakit akışı bozulan bütün işletmelerin ayakta kalmalarını sağlayacak bir nakit akımı yaratılmalıdır. Bunların kredi vadeleri uzatılmalı, mali yükümlülükleri buhran sonrasına ertelenmelidir.

6. Kaçınılmaz olarak ortaya çıkabilecek olan iflasların, bankaları etkileyerek, sonraki aşamanın bir finansal buhran süreci olacağı dikkate alınarak, finansal sisteme sağlanacak destekler ile bu durum engellenmelidir.

7. Tedbirlerin gerektirdiği kaynağı bulmak açısından, memleketler arası kuruluşlar ve tüm alternatifler kullanılmalıdır.

8. Merkez Bankası mali genişlemeyi sürdürerek finansal sistemin çalışmasını sağlamaktadır. İlaveten, kaynak yaratmak için devlete avans verilmesi (para basılması) opsiyonu dahil tüm imkanları kullanabilmelidir.

9. Içtimaî güvenlik şemsiyesi, salgın sonlanıncaya kadar parasız olarak bütün yurttaşları kapsayacak formda genişletilmelidir.

10. Sıhhat alt yapısının ve kapasitesinin kamu tarafından dinamik bir formda tahkim edilmesi, bütün yurttaşların parasız sıhhat hizmetine erişimi sağlanmalıdır

Bunalımı önlemek maksatlı vergisel önlemlerle ilgili olarak OECD Vergi Yönetimleri Forumu ’nun önerdiği tedbirlere aşağıda yan verilmiştir:

1. Patronlar üzerindeki istihdam maliyetlerini düşürmek ismine çalışanların fiyatları üzerinden alınmakta olan gelir vergisi ve sigorta primi kaynaklı kamusal yüklerin bir müddetliğine kaldırılması yahut ödemelerinin ötelenmesi,

2. Sıhhat kesiminde bunalımla uğraş eden risk alarak çalışmak durumunda kalan sıhhat çalışanlarına yönelik vergi muafiyetleri getirilmesi,

3. İlaç, besin ve sıhhat ekipmanlarının ithalinde ödenen KDV, ÖTV, gümrük vergisi, vb. vergisel yükümlülüklerinin ötelenmesi yahut süreksiz olarak kaldırılması,

4. Kaçakçılığı önleyici tedbirlerin beraberinde mükelleflerin KDV iade süreçlerinin hızlandırılması,

5. Şüpheli-değersiz hale gelen alacaklar nedeniyle üstlenilmiş olan KDV yükünün en aza indirilmesi için tedbirler getirilmesi,

6. Vergisel yükümlülüklere ait son süreç tarihlerinin (beyanname verme, bildirim ve ödeme) ötelenmesi,

7. Belli başlı birtakım durumlar için vergi cezaları ve gecikme neması pratiklerinin durdurulması,

8. Mükelleflerin vergi borçlarının tekrar yapılandırılması ve nemasız ödeme periyodu üzere pratiklerle mükelleflere ödeme kolaylıklarının getirilmesi,

9. Vergi borçlarının öğrenimine yönelik vergi yönetimleri tarafından rutin olarak yürütülmekte olan icra, haciz, banka hesaplarına el koyma, mülk/varlık satışı üzere pratiklerin süreksiz olarak durdurulması,

10. Vergi kaçakçılığı durumları dışında yürütülen vergi incelemelerinin bir müddetliğine durdurulması ve yeni vergi incelemelerine bir müddetliğine başlanmaması,

11. Mükelleflerin her türlü vergisel süreçlerinin hızlandırılması, mahsusen de vergi iadesi süreçlerinin hızlandırılması, mükellef hizmetlerinin kalitesinin güzelleştirilmesi, dijital hizmet kanallarının yaygınlaştırılması, telefonla mükelleflere verilen destek pratiklerinin yaygınlaştırılması ve mükelleflerle daha şeffaf bir muhabere stratejisinin yürütülmesi,

12. Süreksiz vergi gibisi peşin vergi pratiklerinin gelir/kurumlar vergisinin beyan periyoduna kadar ötelenmesi,

13. Zarar mahsup müesseselerinin tasarruflarının genişletilmesi ve bilhassa geçmişe yönelik zarar mahsubu tatbiklerinin devreye alınması.

Yukarıda önerilen vergisel desteklere, benzerleri ek edilebilir. Türkiye’de vergi mükelleflerinin bu tıp desteklere gereksinimi bulunmaktadır. Mükelleflerin önünü açacak ve onları cesaretlendirici siyaset ve pratiklere gereksinim vardır. Bu kapsamda; bütün bölümlerde mücbir sebebin varlığı kabul edilmelidir. Birebir yaklaşım bütün mali müşavirler ve onların oluşturduğu şirketler için de gösterilmelidir. İşletmelerin bilançolarında kayıtlı bedelleriyle nokta alan varlıklarının, küçük nispette bir vergi alınarak şimdiki bedelleriyle revize edilmeleri sağlanmalıdır. İşletmelerin misal halde stok düzeltmelerine de imkan verilmelidir. Mükelleflerin devreden KDV’lerinin de iade edilebilmesi, sıradan KDV iadelerinin süratli sonuçlandırılması gerekir. Buhran periyodu boyunca vergi incelemelerinin ertelenmesi, vergi borçlarının nemasız ötelenmesi üzere kolaylıklar getirilmelidir. Bu ve gibisi kolaylıkların sağlanması mevzuları ilgili tarafların teklifleri ile biçimlendirilmelidir.

Bu bunalımda öncelik insan ve sıhhattir. Bunalım sonrasını düşündüğümüzde ise, şirketlerin batmasının önüne geçilmemesi halinde, üretim ağlarını tekrar eski hallerine getirmek mümkün olmayabilir. Küçük ve orta ölçekli işletmelere, esnafa, kredi kolaylıkları sunmak, istenen tahlili sağlamayabilir. Zira bu devirde gelir kaybına uğrayacak bu işletmelerin esasen bu borçları ödeme güçleri oluşmayacaktır. Bu küme için, iş yapılmayan devirdeki borçluluğu bir biçimde üstlenmek gereklidir. O yüzden şu an muhtaçlık duyulan şey, bu işletmelere kredi vermek, borç vermek değil, bu işletmelere direkt kaynak aktarmaktır.

Bu durumda, devletin bu yükü taşımasının sorun oluşturacağı da mutlaktır. Lakin, bu periyodu aştıktan sonra, daima birlikte kamu borçlarına tahlil aramak daha yönetilebilir bir durum olarak ortaya çıkacaktır.

Iktisada ait tüm tahliller, kaynak gereksinimini çözmeyi gerektirmektedir. Kaynak olarak, Türkiye’nin yalnızca TL’ye değil, dövize de gereksinim duyması hasebiyle, bunu sağlayacak yollar düşünülmelidir.

Bu buhranda Hükümet tarafından atılması gereken adımlardan biri de, içeride bir an evvel Ekonomik ve Toplumsal Konsey’i toplamak olmalıdır. Ekonomik Kurul, TBB, TOBB, TÜSİAD, TSB, TESK, TÜRMOB, sendikalar ve benzerleri ile ilgili bakanlık ve kamu ünitelerinin taraf aldığı, bütün tarafların temsil edildiği bir yapıya kavuşturulmalıdır. Böylelikle, öncelikli dertleri adresleyen kararların, toplumsal mutabakatla ve ortak akılla alınması imkanı yakalanmış olur.

Dış ortamda ise “uluslararası bir ekonomik pakt” çerçevesinin ortaya çıkarılması için diplomatik uğraş harcanmalıdır. Zira bu buhranı milletlerarası işbirliği ve bütüncül bir strateji olmadan atlatmak mümkün değildir. Türkiye’nin, bu buhranı kamu kaynakları ile karşılamakta zorlandığı açıktır. Bu itibarla borçluluk ve kaynak akışının devamlılığı muhtaçlıklarını göz önüne alarak “mücbir sebep” koşullarının global çapta uygulanabilmesi için G20 nezdinde adım atmalıdır. Devletler arası fon ve mal akışını düzenleyen, milletlerarası yeni bir sistemin kurulması tartışılmalıdır. Gelişmiş memleketler üzere parası rezerv para olmayan devletlerin, kamu maliyelerinin muhtaçlık duyduğu mali kaynağı para basarak yaratması, kısa vadede işe yarasa da, taşıdığı pahalılık yaratma riski gözetilerek, orta vadede bu paranın piyasadan nasıl çekileceği de açıklanmalıdır.

Bu Raporda gündeme getirilmeyen iki tehlike daha bulunmaktadır. Bir tanesi, Korona virüsünün, 2. bir dalga olarak tekrar ortaya çıkmasıdır. Oburu ise, biriken maliyetlerin güçlü bir borç (finansal) buhranına yol açma tehlikesidir.