• YARIM ALTIN
    1.458,00
    % -0,40
  • AMERIKAN DOLARI
    8,1550
    % 0,27
  • € EURO
    9,7089
    % -0,14
  • £ POUND
    11,2284
    % 0,02
  • ¥ YUAN
    1,2454
    % 0,29
  • РУБ RUBLE
    0,1056
    % -0,32
  • BITCOIN/TL
    487308,637
    % -1,06
  • BIST 100
    1.393,24
    % -1,65
  • İhtiyaç Kredisi
  • Konut Kredisi
  • Taşıt Kredisi
  • Kobi Kredisi

Kredi tutarı 500'den büyük olmalı

Üretim için ‘Bağışıklık Pasaportu’ lazım

Üretim için ‘Bağışıklık Pasaportu’ lazım

Ekonomist Ali Ağaoğlu ve iktisat gazetecisi Hakan Güldağ, bu haftaki Talih Sohbetleri’nde, son alınan swap kararının tesirlerinden yerküredeki mali genişleme siyasetlerine, nefesi kesilmeye başlayan gerçek bölümün finansmanından işsiz kalan sokaktaki insanın cebine para konmasına kadar pek çok mevzuyu geniş bir bakış açısıyla kıymetlendirdi. Yerküre ekonomilerinde çarkların dönmesi ve üretimin aksamaması için getirilen tahlil teklifleri tartışıldı. Ayrıyeten nema, dolar, altın ve petrolün geleceği de ele alındı.

Hakan Güldağ: Gerçek daldan başlayalım. Korona günlerinde şikayetlerin arttığını görüyoruz. Alacaklarını alamayan tekstilciler… Mücbir sebebe dahil olmamış dallarımız… Anadolu’da ‘nefesimiz kesilmeye başladı’ tabirleri… Yerküreye baktığımızda da telaş ve telaş sürüyor. Son olarak Fed’in yüksek riskli ‘çöp’ diye tabir edilen tahvilleri bile alıyor olması bunun en kıymetli göstergelerinden biri. Güya merkez bankalarının cephanesi hiç tükenmeyecekmiş üzere bir algı var. Müellifimiz Atılım Murat dikkat çekiyordu, 1929’daki buhran sonrası, 2009 buhranından sonra yerküre bir ekip dersler çıkarmış, bu dersin de ismi mali genişleme… Bir behre senetlerine müdahale etmedikleri kalmıştı. Evvelki Fed Lideri Janet Yellen o mevzuya da el attı; “Fed’e pay senetleri almak için salahiyet verilsin” teklifinde bulundu. Olur mu olmaz mı, bilmiyoruz lakin zahir ki, kesenin ağzını açtı varlıklı memleketler. 1929’da Büyük Buhran 10 yıl sürmüştü. Artık yeni bir ‘buhran’ olmasın diye ellerinden geleni gerilerine koymuyorlar. IMF, “Dünya iktisadı yüzde 3 küçülecek, Türkiye iktisadı de yüzde 5 küçülecek” diyor gerisinden milyarlarca dolarlık program açıklıyor. Küçülme, resesyon tamam ancak yerküre bir depresyona girmesin diye uğraşlar var. Var olmasına var ancak kendimizi eleştirip duruyoruz, ancak yerkürede da tedbirler bölük pörçük. Umumisi pansuman önlemler. Nasıl değerlendiriyorsun?

Ali Ağaoğlu: Yok aslında birbirimizden farkımız… İstanbul ile Londra’da swap piyasasının birbiri arasındaki bağını bileşik kaplar hikayesi ile anlatmıştım. İstanbul’daki para da bileşik kaplar prensibi ile çalışıyor. Nemanın yüksek olduğu noktadan düşük olan tarafa para akıyor. O getirisi indiriyor, buradaki yükseltiyor. Global piyasaların esas göstergesi getiridir. Nema ne vakit yüksekse o para ünitesine para akar. Ne hengam düşükse o para ünitesinden para kaçar. Bunların arasındaki akışı sağlayan bileşik kaplardaki o kanalların çalışıyor olması gerekiyor. Şu anda mahsusen 2 ayda para arzının artmış olması eşit değildir ki o kanallar çalışıyor ve akışkanlığı artıyor. Hala da akışkanlığında bir sorun var. Amerika’daki para yerkürenin geri kalanına akmıyor. Dolar endeksine baktığımızda yüzde 100 seviyesine çok yakın. Fed’in para basmasına, bu kadar para vermesine karşın dolara olan talep hala artıyor. Likidite ve akışkanlık munfasıl mesele bunu yavaş yavaş piyasa anlayacak. Akışkanlığındaki meseleden ötürü oradaki har sönmüş değil. Bu bir numara kıymetli bahsimiz. 2. kıymetli mevzumuz da şu. Ne yazık ki bunu 2008’de yaşadık, 2020’de de yeniden birebir şeyi yaşıyoruz. Bu sıkıntıyı yalnızca merkez bankalarına yıkarak yalnızca onları görevlendirerek velev merkez bankalarının bu işi istekli olarak üstlenmesi ile çözebileceğimiz aşamayı maatteessüf geçmiş durumdayız. Para basarak ya da piyasaya likidite vererek çözemiyoruz. Çözmenin koşulu sokaktaki beşere para vermek yahut oraya ulaşabilecek likidite sağlamak gerekiyor. Bugün milletlerarası yatırım bankalarının talep ettiği likiditeyi değil, sokaktaki adamın talep ettiği likiditeyi vermesi gerekiyor. Bunu yalnızca Türkiye için konuşmuyorum. Türkiye’ye baktığımızda da bütçe yeniden açık verdi. Sahihtir daha açılacak. Bunu söylediğime inanamıyorum ancak sair deva yok. Kişileri işte tutmamız gerekiyor.

Güldağ: Bizim de ödeme sistemleri içinde kalabilmemiz, ihracatı, ithalatı sürdürebilmemiz gerekiyor. TL swap hattı dışa kapatıldı. hem piyasaları hem gerçek bölümü etkileyecek bir karar oldu. Dolar 10 kuruş çıktı diye söylemiyorum. Yarın, öbür gün, dış ticareti etkilerse o beğenilmeyen…

Ağaoğlu: Swapta bankaların anaparalarının yüzde 10’una kadar müsaade veriliyordu, artık yüzde 1’e indirildi. Bunun yarattığı iki mesele var. Birincisi korkuyorsunuz demektir. Piyasaya bu türlü ileti veriyorsunuz. İkincisi siz bu türlü bir yasak getirdiğiniz vakit karşı taraftaki banka TL almayarak, TL üzerinde spekülasyon yapmaya müsaade vermeyeceğinizi söylediğiniz kurumların Türkiye’ye olan inançlarını zedeliyorsunuz. Bu da ithalat için en çok muhtaçlığımız olan fona ket vuruyorsunuz demektir. Doların 4.80’den 7.20’ye çıktığı hareketin olduğu periyot, akreditiflerin kesildiği periyottur. Bugün de kesiliyor. Yabancı bankalar Türkiye’ye uzun vadeli akredetif açmamaya başlıyor. Türk şirketlerinin bir yıl sonra ödemeli olarak mal ithal etmelerine destek olacak mekanizmaları kapatıyorlar. Bunun zararlarının getireceği şey kur tarafındaki hareketlilik. 6.90’ın üzerine çıktık. Hattı kapattık, pekala kur indi mi aşağıya?

Güldağ: İnmediği üzere çıktı. Alışılmış bunda farklı tesirler de var lakin asıl problem yarattığı tedirginlik. Bilmiyorum, sana da geliyordur, o kadar çok, bundan sonra ne olur, hesaplara el konur mu sorusu var ki? Unutulmuştu halbuki ki… 3-4 gün öncesine kadar sorulmuyordu. Hassas devirdeyiz. Herkes diken üstünde. Geçen gün de bir milyon ve üzerindeki döviz aktarımlarının de bir gün evvelce haber verilmesi gerekliliği de biraz da yanlış anlaşılarak endişeleri besledi. Dikkatli yönetilmesi gerekiyor sürecin…

Ağaoğlu: Bir de DTH’lar anlaşılan bir kurdan sabitlenir mi ya da DTH’lara karşılık tahvil mi verilir, üzere sorular var mesela bana da soruluyor. Soranlara bir şey söylemek istiyorum: DTH’lara el konulması hiçbir işe yaramaz. Bankaların elinde şu anda yaklaşık 200 milyar dolar civarında bir DTH var. 335 milyar dolarlık kredi var kişisel kolun bankalara borcu olan. Artık diyelim ki, DTH’a bir biçimde el koydunuz. Aslında 200 milyar dolara el koymuyorsunuz. Bunun 55-60 milyar dolarlık bir kısmı Merkez Bankası’nda. Merkez Bankası’ndaki brüt rezervler, bu rezervlerden oluşuyor. Aslında siz el koyduğunuzda 60 milyar dolara el koyuyorsunuz. 60 milyar doların da 2 milyar doları ABD devlet tahvilinde, bir kısmı mevduatta, bir kısmı altında. Bu altın da Türkiye’de. Biraz önce söylediğin üzere IMF’ye gidelim altını verelim, swap yapalım dediğiniz aslında altın satmakla swap yapmak arasında teknik olarak bir fark yok. O bizim işimize yaramıyor. Bizim yapmamız gereken TL verip döviz alabileceğimiz swap yapmak, bu bizi kurtarıyor. Yoksa elde rezervleri oraya verip o rezervlerle likidite yaratmanın repo yapmaktan çok farkı yok. DTH’lara el koymak da büyük bir kusur olur. Zira yalnızca Merkez Bankası’nın içindeki kadarına el koyarsın, o da hiçbir işe yaramaz.

Güldağ: IMF’nin büyüme kestirimleri ile ilgili senin görüşünü merak ediyorum. Bana Türkiye için yüzde 5 düşüş çok makul velev optimist göründü. 2021’de de bir yüzde 5’lik büyüme öngörülüyor. Doğal ki mümkün fakat buradan ben IMF’nin V tipi bir çıkış beklediğini anlıyorum. Yani yerküre yüzde 3 daralacak, ondan sonra da buradan çok süratli bir biçimde toparlanacak. Burası bana biraz kuşkulu geldi. Çabucak bir V olur mu? Düğmesine bas insin, düğmesine bas çıksın, bana yerkürenin aslında var olan meseleleri eşliğinde çok mümkün üzere gelmiyor. Bir toparlanma olacaktır lakin IMF’nin beklediğinden daha uzun sürebilir. Daha ortada aşı yok, ilaç yok. Evvel bunları bir görelim. Seyahat yasakları kalksın bir hele…

Ağaoğlu: Seni kötümser buldum.İnsan umutla yaşıyor. Lakin olumsuz senaryoların hepsine katılıyorum maatteessüf. Sorun şurada, koronavirüs sıkıntısının ne kadar süreceğini bilmiyoruz. Net bir şey söylemek için erken lakin bildiğim bir şey var o da ne V tipi olacak, ne de U olacak. Bildiğim ‘nike’ tipi bir çıkış olacak. Süratli düşüyoruz, toparlanmamız uzun hengam alacak.

Güldağ: Mesleksel bir deformasyon yönetici bilmem lakin ben iyimserliğe de, kötümserliğe kıymet vermiyorum. Gerçeklikten uzaklaşıyor. Geleceğin risklerine karşı da bizi korumuyor. Onun noktasına önümde durana bakıyorum. 3 ay geçti, 3 ay da tesirleri sürerse yekunda 6 ay. Evet biz birinci iki-iki buçuk ay şık büyüdük oradan avantajımız var. Geçen yılın baz tesiri de olumlu yansıyor bu yıl. Ancak sonra süratli bir daralma gözlüyorum. İşte akaryakıt tasarrufu, yüzde 45 civarında azaldı. İşte elektrik tüketimi, nisanın birinci yarısında yüzde 20’ye yaklaştı düşüş. Ulaştırma, elektrik tüketimi bunlar gayri safi ulusal hasılada kıymetli hakka sahip kalemler. Ee, ihracatta da daralma var. Turizm durdu. Şimdiden felaket tellalığına kalkmayayım lakin bu salgının tesirleri, nisandaki üzere iki çeyrek seyrederse, 6 ay kadar sürerse bana yüzde 5 daralmayla sıyıramayız üzere geliyor. İnşallah ben yanılayım. Lakin kendimizi uzun bir ruhsal ve ekonomik uğraşa hazırlamalıyız diye düşünüyorum. Sokaktaki kişisi gelirsiz koymamak sorunu bunun için değerli. Besin güvenliği bunun için kıymetli. Kızgın ve yiyecek bulamayan beşerle baş etmek zordur. O açıdan üretimin de devam etmesi gerekiyor. Fiyatsız müsaadeye çıkarmak yalnızca bir önlem, hiç bir şeyi çözmez. Fiyatsız müsaadeye çıkarılanların işsiz sayılmaması da o denli… Ekonomik aktivitenin durması bizi nereye götürür? Onu hesap etmemiz lazım. Müellifimiz Selin Arslanhan buna dikkat çekiyordu. Salgında 2. dalga gelir mi, gelmez mi diye konuşmaya başladık. Nasıl üstesinden geliriz? Üretimi tekrar başlatabilmemiz için bağışıklık taramalarına gereksinim var. Bir tıp ‘bağışıklık pasaportu’ gündeme gelebilir. hem üretimin devamı için, hem de seyahat edebilmek için… Almanya’da, İngiltere’de konuşuluyor, “Antikor taramaları yapalım. O antikor taramaları üzerinden koronavirüsle uğraşında muvaffakiyetle çıkmış, bunu atlatmış, bağışıklık kazanmışları belirleyelim, onlarla üretime devam edelim” diyen bir yaklaşım ortaya çıktı. Zira öteki türlü iktisada dönmek mümkün değil.

Ağaoğlu: Haklısın. Yeniden de yıl bazında baktığımda benim iddiam baz senaryo 0.50 büyüme, yıllık bazda 5.5 küçülme. Şu yahut bir biçimde virüsle yaşamayı öğreneceğiz ya da virüs bizle yaşamayı öğrenecek. Umuyorum ki ders çıkaracağız bütün bunlardan.

Nema indirimi tarafına acilen sokağa kaynak aktarılmalı

Güldağ: Para Siyaseti Şurası 22 Nisan’da toplanacak, sence ne yapar?

Ağaoğlu: Şu anda getiri indirecek durum yok üzere görünüyor. Yani 100 -200-500 baz puan indirmişsiniz. Şu anda o günlerde değiliz sahihi. Hengamede yumruk sayılmaz diye bir laf vardır. Bugün o günlerdeyiz, arbedede yumruk sayılmaz. Yapılması gereken iş yapısal olarak Kaynak Bakanlığı, Merkez Bankası, BDDK’ın derli toplu bir paket oluşturması.

Güldağ: Anketlerde 50 baz puan indirim beklentisi var…

Ağaoğlu: 150 baz puan indirir diyeyim ben, ne fark ediyor? Hiçbir değeri yok. Neden dersen; kurdaki hareket kendi yoluna girmiş. Şu anda kurdaki hareket Merkez Bankası ya da müdahil olan herkese karşın devam ediyor. Fark şurada; biz ne yapmak istiyoruz? Sokaktaki adama para mı vermek istiyoruz yoksa şirketleri mi kurtarmak istiyoruz? Şirketleri kurtarmak istiyorsak getiri indirimi kıymetli olur. Kılcal damarlara inmek için bir ekip yollar belirleyecek ve o yolda gideceksek, kılcal damara giden kredinin dövize gidecek hali yok. Pahalılık yaratacak hali de yok. Orası sahiden hayatta kalma uğraşı veren bir seviye… Onun için evvel orayı himayemiz sonra bu pahalılığa mı yol açar, kura mı tesir eder bakacağız.

Güldağ: Şu sırada sokaktaki kişiye, topluluğun en fakir kısımlarına direkt enjekte edecek, şirketlerin de istihdamı koruyabilecekleri halde hayatiyetini devam ettirmelerini sağlayacak yol ve usulleri geliştirmekten diğer deva yok. Bunun yolu nema indiriminden farklı bir tarafta şekilleniyor bugün.

Ağaoğlu: Katiyetle o denli söylüyoruz. Ben artık otomobilimi satmak için bayiye gidiyorum. O arada encümen alıyor, vade talep ediyor. Onun mahalline ben otomobilimi piyasa fiyatının yüzde 5 altına internet sitesine koyuyorum, indirimi koyuyorum ve çabucak satıyorum. Tıpkı mantığın yapılması gerekiyor. Nasrettin Imam misali olacak ancak artık getirisi indireceğim, şirket borçlarını ödeyecek, tedarikçilerine ödeme yapacak, onlar işçisine maaş ödeyecek, ben maaş ödeyeceğim. Aradan 2-3 ay geçiyor. 3 ay sonra aslında çalışmaya başlıyor olacağız. O denli vaktimiz yok. Yarın, öbür gün, pazartesi, salı günü kişilerin eline bir şey vermemiz lazım. Beklemeden yapmamız lazım diye düşünen taraftayım.

Gümüş desteklerse, altın 1800’lere yükselir

Güldağ: Altın aldı başını gidiyor. Daha da gidecek tarafında beklenti var. Senin son değerlendirmen nedir?

Ağaoğlu: Altının yıldızı parlamaya devam ediyor. Maatteessüf rakibi de yok. Şu anda altının ons bazında 1800’lere kadar yolu var. Gümüşün desteklemediği bir hareket olduğundan ötürü ben altının hak ettiği pahada olmadığını düşünüyorum. Altın yukarı gidecekse, gümüşten de altını bir kesim desteklemesi lazım. Ortalama 30 yıldır gümüş altın paritesi 55-65’lerdeydi. Şu anda parite 110’a çıktı. Gümüş de eşlik ederse 1800’lere kadar çıkabilir. Şu anda altın gümüşe nazaran çok kıymetli. Ya altın saçma sapan pahalı ya da gümüş saçma sapan ucuz. Bunun bir biçimde düzeleceğini düşünüyorum.

Ne kadar kuyu kapanırsa petrol o kadar yükselir

Güldağ: Petrolde 10 milyon varillik kesinti yetmedi. Brent petrolün varili 27 dolar seviyesinde. Orada ne görürüz?

Ağaoğlu: Rusya ve Suudi Arabistan devlet denetimli petrol üretimi yapıyor. ABD’de de kişisel kesim üretim yapıyor. Üretim kısıntısının yapılmadığı bir yerkürede da petrol fiyatlarının yukarı çıkması pek mümkün değil. Her taraftan petrol fışkırıyor. Kamu eliyle üretim kısıntısına gidemiyorsa Amerika’daki şirketler batarak üretim kısıntısına gidecekler. Biz evvelce yeni petrol arzının sağlandığı petrol kuyularının artışını izlerken, artık kapanan petrol kuyularının sayılarını izliyor olacağız. Ne kadar çok petrol kuyu kapanırsa, petrol fiyatları o kadar yukarı çıkacak yahut istikrara kavuşacak. Ancak daha vakit var üzere görünüyor.